Người về hưu nên chia lương hưu thành ba phần cố định: sinh hoạt, khoản để riêng cho ốm đau, và một quỹ vui khoảng 5 đến 10 phần trăm; món tự thưởng nên ưu tiên trải nghiệm và những thứ giữ được sức đi lại, hơn là đồ vật để trong nhà. Quỹ vui dùng cho chính mình, không lẫn vào tiền cho con cháu.
Về hưu là lúc có thời gian nhưng thu nhập thường giảm và không còn tăng. Phần dưới đây đi qua cách tách quỹ, lịch tự thưởng theo mùa trong năm, những món đáng chọn cho tuổi này, chuyện tiền cho cháu và tiền cho mình, cùng một cái bẫy rất phổ biến: các buổi giới thiệu sản phẩm có tặng quà dành cho người lớn tuổi.
Tách quỹ vui khỏi khoản dành cho ốm đau
Hãy hình dung cô Hoa, giáo viên tiểu học về hưu ở Huế được hai năm, sống cùng chồng cũng đã nghỉ hưu, con cái đều đi làm xa. Lương hưu hai vợ chồng đủ sống thanh đạm, cô còn một khoản để dành từ hồi đi dạy. Năm đầu về hưu, cô gần như không tiêu gì cho mình vì lo nhỡ ốm đau. Sang năm thứ hai, cô nhận ra mình đã một năm không đi đâu, không học gì mới, và thấy ngày dài hơn hẳn.
Cách cô Hoa làm lại là tách bạch rõ. Khoản để dành từ trước được giữ nguyên làm quỹ ốm đau, không động vào cho bất cứ việc gì khác. Lương hưu mỗi tháng chia ba: phần lớn cho sinh hoạt, một phần nhỏ bổ sung thêm vào quỹ ốm đau, và khoảng 7 phần trăm cho quỹ vui. Khi đã biết chắc khoản phòng ốm không bị động tới, cô tiêu quỹ vui mà không còn áy náy.
Điều quan trọng ở tuổi này là quỹ vui phải đến từ dòng tiền đều đặn là lương hưu, không đến từ việc rút dần khoản để dành. Rút khoản để dành để vui thì rất dễ, nhưng khoản đó không tự đầy lại được. Nếu lương hưu quá thấp để có quỹ vui, hãy giữ ở mức 2 đến 3 phần trăm và dựa nhiều hơn vào những niềm vui không tốn tiền.
Lịch tự thưởng theo mùa trong năm
Người về hưu không có mốc công việc, nên mốc thưởng dựa vào nhịp năm và nhịp sức khoẻ. Lịch mẫu của cô Hoa:
| Thời điểm | Món tự thưởng | Vì sao hợp thời điểm đó | Mức quỹ |
|---|---|---|---|
| Đầu xuân | một lớp học ngắn mười buổi: vẽ màu nước, làm gốm, cắm hoa | thời tiết dễ chịu, các lớp mở khoá mới | khoảng hai tháng quỹ |
| Đầu hè | đôi giày đi bộ mới khi đôi cũ mòn, bộ quần áo tập thoáng | mùa đi bộ sáng sớm | khoảng một tháng quỹ |
| Cuối hè | chuyến đi ngắn vài ngày cùng nhóm bạn cũ, đi vào ngày thường | tránh mùa cao điểm, con cháu đã hết hè | gom ba tháng quỹ |
| Mùa mưa | sách, một bộ len và kim đan, đồ làm vườn trong chậu | thời gian ở nhà nhiều | nhỏ, dưới một tháng quỹ |
| Sinh nhật | một bữa ăn ngon đặt trước với người mình muốn gặp | dịp riêng của mình | một tháng quỹ |
| Cuối năm | một món dùng lâu: chiếc ghế đọc sách êm, đèn đọc sáng | nhìn lại một năm | phần quỹ còn dư |
Lịch không cần chặt, nhưng có lịch giúp quỹ vui không bị dùng rải rác cho những món nhỏ không nhớ. Cô Hoa viết lịch vào cuốn sổ tay và đánh dấu sau mỗi lần thưởng.
Món đáng chọn cho tuổi về hưu
Giày đi bộ tốt. Đế êm, bám đường, ôm chân, dễ xỏ. Đây là món giữ cho thói quen đi bộ hằng ngày dễ chịu và an toàn hơn. Nên đi thử vào buổi chiều khi chân đã hơi nở, đi thử cả trên nền trơn.
Lớp học ngắn có bạn cùng lớp. Vẽ, gốm, đan len, hát, nấu ăn, tiếng Anh giao tiếp. Giá trị lớn nhất không nằm ở kỹ năng mà ở việc có lịch ra khỏi nhà và có bạn mới.
Chuyến đi ngắn, đi chậm. Vài ngày, ít điểm, nghỉ nhiều. Đi vào ngày thường khi vắng khách, chọn chỗ ở gần chỗ ăn và chỗ dạo bộ để không phải di chuyển nhiều.
Đồ cho góc đọc sách và làm vườn. Ghế ngồi đỡ lưng, đèn đọc sáng, chậu cây, dụng cụ làm vườn cầm nhẹ tay. Những món dùng hằng ngày, ở ngay trong nhà.
Đồ dùng giúp sinh hoạt nhẹ tay hơn. Nồi nhỏ nhẹ, dao sắc cầm vừa tay, ghế đẩu thấp ngồi nhặt rau, đèn cảm ứng ở lối đi ban đêm. Những món này ít khi được nghĩ là phần thưởng, nhưng chúng làm mỗi ngày dễ chịu hơn và giảm những lần phải gắng sức không cần thiết.
Một chiếc xe đạp thấp, dễ lên xuống. Với người còn khoẻ, quen đạp xe, đây là cách đi chợ, đi tập vừa vui vừa giữ sức. Nên hỏi ý kiến bác sĩ nếu có vấn đề khớp hoặc thăng bằng.
Tiền cho cháu và tiền cho mình
Rất nhiều ông bà về hưu dồn gần hết quỹ vui cho cháu: quà sinh nhật, quần áo, tiền mừng tuổi, đồ chơi. Niềm vui khi thấy cháu vui là thật, và không ai nên bỏ đi niềm vui đó. Nhưng khi toàn bộ phần tiền vui của ông bà đi vào cháu, ông bà dần quên mất mình cũng cần những điều cho riêng mình.
Một cách chia công bằng mà nhiều gia đình áp dụng là tách quỹ vui thành hai ngăn: ngăn cho con cháu và ngăn cho mình, ví dụ một nửa một nửa. Tiền cho cháu dùng theo dịp, có ngân sách rõ; tiền cho mình không bị kéo sang khi có cháu đòi thêm. Cô Hoa nói chuyện này với con gái, và con gái còn mừng vì từ lâu muốn mẹ tiêu cho mẹ nhiều hơn.
Ông bà cũng nên nhớ rằng phần thưởng giá trị nhất có khi là thời gian chung, không phải món quà. Một buổi chiều dạy cháu làm gốm ở lớp mình đang học, một chuyến đi dạo chợ hoa cùng cháu, vừa là niềm vui cho ông bà vừa là kỷ niệm cho cháu mà không tốn nhiều tiền. Khi cháu đòi quà vượt mức đã định, ông bà có thể hẹn sang dịp sau, hoặc đề nghị cùng cháu làm một món quà tự tay, vừa vui vừa dạy cháu rằng quà không nhất thiết phải mua.
Cẩn thận với buổi giới thiệu sản phẩm có tặng quà
Người về hưu thường được mời tới các buổi hội thảo, du lịch giá rẻ hoặc khám miễn phí, có tặng quà khi tham dự, kết thúc bằng việc chào bán sản phẩm giá cao. Nhiều người mua vì nể, vì quà, hoặc vì được nói rằng đây là cách tự thưởng cho sức khoẻ. Những dấu hiệu cần dừng lại:
- Được mời qua điện thoại hoặc phát tờ rơi tại nhà, tặng quà chỉ cần có mặt.
- Buổi giới thiệu kéo dài, có nhiều lời khen, có người kể chuyện khỏi bệnh nhờ sản phẩm.
- Giá chỉ ưu đãi hôm nay, phải quyết ngay, có người kèm tới tận quầy thanh toán.
- Sản phẩm hứa hẹn tác dụng chữa bệnh, kéo dài tuổi thọ.
- Được gợi ý trả dần hoặc đặt cọc trước.
- Ngăn bạn gọi về hỏi con cháu trước khi quyết.
Nguyên tắc an toàn: không quyết mua món nào trong buổi đó, kể cả món nhỏ. Về nhà, nói chuyện với người thân, chờ ít nhất một tuần. Nếu thật sự cần, món đó vẫn sẽ có. Quỹ vui của bạn xứng đáng dành cho thứ bạn chọn lúc tỉnh táo, không phải cho thứ người khác chọn hộ.
Tự kiểm quỹ vui mỗi quý
Mỗi ba tháng, dành một buổi sáng ngồi xem lại. Làm theo thứ tự:
- Xem quỹ ốm đau có còn nguyên hoặc tăng không. Nếu đã phải rút, quý tới giảm quỹ vui để bù.
- Cộng các khoản đã dùng từ quỹ vui trong quý, chia ra phần cho mình và phần cho con cháu.
- Ghi lại món nào làm mình vui lâu nhất, món nào xong là quên.
- Xem lịch các tháng tới: có dịp nào cần dành tiền như cưới hỏi trong họ hàng, sinh nhật cháu.
- Chọn món thưởng cho quý tới và ghi vào sổ.
- Nếu sức khoẻ có thay đổi, chỉnh món: ví dụ đổi chuyến đi xa thành lớp học gần nhà.
Buổi tự kiểm này cũng là dịp để vợ chồng già cùng bàn về những thứ muốn làm trong năm. Nhiều người nói đó là buổi họ thấy mình còn đang lên kế hoạch, chứ không chỉ sống qua ngày. Nếu sống một mình, bạn có thể làm buổi này cùng một người bạn thân, mỗi người mang sổ của mình tới, vừa xem vừa góp ý cho nhau.
Niềm vui gần như không tốn tiền cho người về hưu
Quỹ vui của người về hưu thường nhỏ, nên những niềm vui không tốn tiền giữ vai trò lớn. Danh sách cô Hoa tự lập và luân phiên mỗi tuần:
- Đi bộ sáng sớm cùng nhóm bạn ở bờ sông, sau đó ngồi uống trà ở nhà một người trong nhóm.
- Sinh hoạt câu lạc bộ của phường: hát, dưỡng sinh, cờ tướng, thơ; phí thường rất thấp.
- Đọc sách, báo ở thư viện tỉnh vào buổi sáng ngày thường, khi phòng đọc yên tĩnh.
- Trồng rau, hoa trong chậu ở sân thượng hoặc ban công, chia cây giống với hàng xóm.
- Nấu một món cũ của mẹ mình ngày xưa, gọi điện kể cho con cháu nghe cách nấu.
- Sắp lại ảnh cũ thành từng tập theo năm, ghi chú tên người và nơi chụp ở mặt sau.
- Đi chợ sáng thong thả, mua ít nhưng chọn kỹ, nói chuyện với người bán quen.
- Dạy lại một kỹ năng mình giỏi cho trẻ trong xóm, như viết chữ đẹp, đan móc.
Khi những niềm vui này đã lấp đầy các ngày trong tuần, quỹ vui bằng tiền chỉ cần dành cho vài mốc lớn trong năm. Cô Hoa nói chính những buổi đi bộ sáng và giờ sinh hoạt câu lạc bộ giúp cô không còn thấy ngày dài như năm đầu về hưu.
Câu hỏi thường gặp
Người về hưu không có lương hưu thì tự thưởng thế nào?
Nếu sống nhờ con cháu hỗ trợ hoặc khoản để dành, quỹ vui nên rất nhỏ và dựa nhiều vào niềm vui không tốn tiền như đi bộ, sinh hoạt câu lạc bộ ở phường, đọc sách ở thư viện. Bạn cũng nên nói với con về một khoản nhỏ cố định cho riêng mình.
Có nên rút tiền tiết kiệm để đi du lịch khi còn khoẻ không?
Có thể rút một phần nhỏ nếu khoản phòng ốm đã đủ và được tách riêng. Không rút vào phần dành cho ốm đau. Chuyến đi nên chọn ngắn, đi vào ngày thường để đỡ tốn và đỡ mệt.
Lớp học nào hợp với người mới về hưu?
Lớp có lịch đều đặn, có bạn cùng lứa, không đòi sức nhiều: vẽ, gốm, đan len, hát, nấu ăn, khiêu vũ nhẹ nhàng. Học thử một hai buổi trước khi đóng tiền cả khoá.
Làm sao từ chối các buổi giới thiệu sản phẩm mà không mất lòng người mời?
Trả lời ngắn gọn rằng mình đã có kế hoạch, cảm ơn và không nhận quà. Nếu lỡ đến, nói rõ mình chỉ nghe, không mua hôm nay và cần về hỏi con cháu.
Ông bà cho cháu tiền có tính vào quỹ vui không?
Nên tách thành ngăn riêng trong quỹ vui, có giới hạn rõ. Như vậy ông bà vẫn vui khi cho cháu, mà phần dành cho chính mình không bị lấn hết.