Một món tự thưởng đắt đáng hơn nhiều món rẻ khi món đó được dùng gần như mỗi ngày, khó thay, và chất lượng tạo khác biệt rõ khi dùng. Nhiều món rẻ đáng hơn khi điều bạn cần là những lần mới mẻ rải đều trong năm, hoặc khi bạn chưa chắc mình thích gì.
Phần lớn người ta không phải chọn hẳn một bên. Cách hợp lý hơn là chia khoản tự thưởng của năm theo tỷ lệ cho cả hai kiểu, và biết rõ món nào nên rơi vào bên nào. Bảng so, hai danh sách điều kiện và tình huống dưới đây giúp bạn chọn, và phần cuối gợi ý cách chia khoản tự thưởng của cả năm cho cả hai kiểu mà không phải hy sinh bên nào.
Hai kiểu niềm vui khác nhau
Niềm vui khi có một món mới thường cao nhất trong vài ngày đầu rồi giảm dần khi món đó trở thành quen thuộc. Đây là chuyện bình thường của mọi người, không phải dấu hiệu bạn mua sai. Điều khác nhau giữa các món nằm ở chỗ: sau khi cảm giác mới mẻ qua đi, còn lại gì.
Với một món đắt chất lượng tốt, cái còn lại là trải nghiệm dùng tốt mỗi ngày. Bạn có thể không còn thấy háo hức với chiếc gối mới, nhưng mỗi sáng thức dậy không mỏi cổ là một khác biệt có thật, lặp lại hàng trăm lần. Niềm vui chuyển từ "có món mới" sang "mọi thứ trơn tru hơn".
Với nhiều món rẻ, cái còn lại là nhiều lần được trải qua cảm giác mới. Mỗi món nhỏ mang lại một đợt vui ngắn, và rải đều trong năm thì bạn có nhiều đợt như vậy. Nhưng nếu các món đó không được dùng thật, sau đợt vui ngắn chỉ còn lại đồ trong tủ.
Vì vậy câu hỏi không phải "đắt hay rẻ tốt hơn", mà là bạn đang cần loại niềm vui nào: sự dễ chịu kéo dài trong một việc lặp lại, hay những lần mới mẻ ngắt quãng một giai đoạn đều đều. Cùng một người, mỗi năm có thể cần một kiểu khác nhau, nên câu trả lời năm ngoái chưa chắc còn đúng năm nay.
Bảng so cùng một khoản tiền
Giả sử bạn có một khoản bằng khoảng nửa tháng phần tiền tự quyết. Bảng so hai cách dùng theo bảy tiêu chí.
| Tiêu chí | Một món đắt | Năm sáu món rẻ rải trong năm |
|---|---|---|
| Độ vui lúc mới có | Cao, một lần | Vừa, lặp lại nhiều lần |
| Độ vui sau ba tháng | Còn lại dạng dễ chịu khi dùng, nếu dùng thường xuyên | Phụ thuộc mỗi món còn được dùng hay không |
| Tần suất dùng phù hợp | Mỗi ngày hoặc vài lần mỗi tuần | Thỉnh thoảng, theo mùa, theo dịp |
| Chỗ cất trong nhà | Một chỗ | Năm sáu chỗ, dễ thành bừa |
| Rủi ro chọn sai | Sai một lần là mất nhiều | Sai một món chỉ mất ít |
| Khả năng bán lại | Thường cao nếu giữ gìn | Thường gần như không |
| Thời gian cân nhắc cần có | Dài, vài tuần đến vài tháng | Ngắn cho từng món |
Hai hàng "rủi ro chọn sai" và "khả năng bán lại" thường bị bỏ qua nhưng bù trừ cho nhau: món đắt rủi ro cao hơn nhưng nếu chọn sai vẫn bán lại được một phần, còn món rẻ rủi ro thấp nhưng chọn sai là mất hẳn. Với người đã biết rõ mình cần gì, món đắt thường là lựa chọn an toàn hơn người ta nghĩ.
Hàng "chỗ cất" nghe nhỏ nhặt nhưng ảnh hưởng thật tới niềm vui. Món nhỏ không có chỗ cất rõ ràng thường bị dồn vào hộp, và đồ trong hộp thì rất ít khi được lấy ra dùng.
Khi nào một món đắt thắng
Món được dùng mỗi ngày. Gối, giày đi hằng ngày, ghế làm việc, dao bếp. Chất lượng được cảm nhận mỗi lần dùng, và số lần dùng rất lớn nên mỗi lần dùng tốn rất ít.
Bản rẻ phải thay thường xuyên. Nếu bản rẻ dùng được vài tháng còn bản tốt dùng được vài năm, tính trên cả thời gian, bản tốt thường rẻ hơn.
Bạn đã dùng thử loại đồ này đủ lâu. Bạn biết mình cần gì, không cần thử nhiều kiểu nữa. Rủi ro chọn sai lúc này thấp.
Nhà chật, ít chỗ cất. Một món tốt chiếm một chỗ, còn sáu món nhỏ có thể chiếm cả một ngăn tủ. Với người ở phòng trọ hay căn hộ nhỏ, đây là lý do rất thực tế.
Chất lượng thấp gây khó chịu thật sự. Có những món mà bản kém không chỉ kém đẹp mà còn gây bất tiện mỗi lần dùng: dao cùn dễ trượt tay, ba lô quai mỏng làm đau vai, ô gấp yếu lật ngược khi gió. Với những món này, tiết kiệm ở giá mua là trả lại bằng sự khó chịu hằng ngày.
Khi nào nhiều món rẻ thắng
Bạn chưa biết mình thích gì. Thử nhiều thú vui bằng những món nhỏ, như một tập giấy vẽ, một cuộn len, một gói hạt giống, giúp bạn tìm ra thú vui thật sự trước khi chi lớn.
Giai đoạn đều đều cần những điểm nhấn. Mùa làm việc căng, thời gian ôn thi, những tháng chăm con nhỏ. Lúc đó một điểm vui nhỏ mỗi vài tuần giúp giữ tinh thần tốt hơn một món lớn ở cuối giai đoạn.
Món đó dùng hết hoặc theo mùa. Đồ tiêu hao như trà, hoa, bánh, hay đồ theo mùa như áo mỏng mùa hè không cần mua bản đắt. Mua vừa phải và đổi mới thường xuyên hợp hơn.
Bạn đang trong giai đoạn tài chính không ổn định. Khi thu nhập lên xuống, gom một khoản lớn vào một món là đặt cược. Những món nhỏ cho phép bạn dừng bất cứ lúc nào mà không mất nhiều.
Bạn muốn chia niềm vui với người khác. Một món nhỏ có thể là một bữa ăn ngon cùng bạn thân, một buổi xem phim cùng gia đình. Nhiều lần nhỏ như vậy tạo nhiều kỷ niệm chung hơn một món đồ chỉ mình bạn dùng.
Tình huống: anh Dũng chọn giữa máy ảnh cũ và một năm món nhỏ
Anh Dũng là kỹ sư làm việc ở Quảng Ninh, thích chụp ảnh biển. Anh có một khoản tự thưởng cả năm, và phân vân giữa hai cách: mua một chiếc máy ảnh cũ chất lượng tốt, hay giữ thói quen mỗi tháng một món nhỏ như sách, đồ ăn ngon, vé xem phim.
Anh nhìn lại năm trước. Mười hai món nhỏ, anh chỉ nhớ được bốn món, và còn dùng được hai. Trong khi đó, anh chụp ảnh bằng điện thoại gần như mỗi cuối tuần, và lần nào cũng tiếc vì ảnh lúc chiều tối bị nhoè. Thú vui chụp ảnh đã giữ được hơn hai năm, tức là đủ lâu để không còn là cảm hứng nhất thời.
Anh chọn máy ảnh, nhưng không bỏ hẳn món nhỏ. Anh để khoảng bảy phần mười khoản tự thưởng cho máy, phần còn lại chia cho bốn món nhỏ vào bốn mùa. Máy ảnh mua cũ, anh nhờ một người bạn rành máy đi cùng kiểm tra, và giữ hộp, giấy tờ để nếu không hợp có thể bán lại.
Sau một năm, anh chụp nhiều hơn hẳn, và chiếc máy là món anh nghĩ tới đầu tiên khi được hỏi năm qua mua gì đáng nhất. Bốn món nhỏ thì vẫn có chỗ: chúng là những điểm vui nhỏ giữa các tháng làm việc dài, đúng vai trò của chúng.
Cái anh Dũng tránh được là kiểu chọn nửa vời: mua một chiếc máy ảnh rẻ nhất cho có, rồi vẫn giữ mười hai món nhỏ. Cách đó thường cho kết quả tệ nhất của cả hai bên, máy không đủ tốt để chụp chiều tối, món nhỏ vẫn bị quên.
Kết hợp hai kiểu trong ngân sách cả năm
Cách chia dưới đây là gợi ý xuất phát. Sau một năm, bạn sẽ biết nên dịch tỷ lệ về phía nào.
- Cộng khoản tự thưởng dự kiến của cả năm, tính theo các tầng bạn đã đặt.
- Chọn tối đa một món đắt cho năm, phải thoả ít nhất hai điều kiện trong danh sách "một món đắt thắng".
- Dành khoảng sáu đến bảy phần mười cho món đó, gom quỹ đều từ đầu năm.
- Chia phần còn lại thành bốn đến sáu món nhỏ, rải theo mùa hoặc theo những giai đoạn căng trong năm.
- Nếu không có món nào đủ điều kiện để là món đắt, dồn toàn bộ cho món nhỏ và trải nghiệm, rồi xem lại vào năm sau.
- Cuối năm ghi lại: món nào còn dùng, món nào nhớ được. Năm sau dịch tỷ lệ theo kết quả, mỗi lần dịch một chút, không đảo ngược hẳn.
Bước năm quan trọng: không có món đắt nào đủ điều kiện không phải là thất bại, và cũng không nên cố tìm một món đắt cho đủ cấu trúc. Nó chỉ có nghĩa năm đó bạn chưa có món lớn thật sự cần, và tiền tự thưởng được dùng cho thứ hợp hơn.
Câu tự hỏi khi phân vân
Khi đứng giữa hai lựa chọn, trả lời nhanh các câu dưới đây. Câu nào nghiêng về bên nào thì đánh dấu, bên nhiều dấu hơn thường là lựa chọn hợp với bạn lúc này.
- Mình sẽ dùng món đắt này mấy lần mỗi tuần, tính theo thói quen hiện có?
- Năm ngoái mình mua bao nhiêu món nhỏ, và còn dùng mấy món?
- Mình đã giữ thú vui hoặc thói quen liên quan bao lâu rồi?
- Nhà mình còn chỗ cho thêm năm sáu món nhỏ không?
- Giai đoạn sắp tới mình cần sự dễ chịu kéo dài hay cần những điểm vui ngắt quãng?
- Nếu món đắt không hợp, mình có bán lại được không?
Câu thứ hai thường cho câu trả lời rõ nhất. Nếu phần lớn món nhỏ năm ngoái đã bị quên, đó là tín hiệu bạn sẽ vui hơn với ít món hơn nhưng tốt hơn. Ngược lại, nếu bạn nhớ rõ từng món nhỏ và vẫn dùng chúng, cách tự thưởng rải đều đang hợp với bạn, không cần đổi chỉ vì nghe nói mua ít mà chất mới là đúng.
Câu hỏi thường gặp
Mua một món đắt có phải là lãng phí không?
Không, nếu món đó được dùng thường xuyên, nằm trong ngân sách tầng lớn của bạn và được mua bằng tiền đã gom đủ. Lãng phí là mua món không dùng, dù đắt hay rẻ.
Vì sao niềm vui khi mua đồ mới lại phai nhanh?
Vì con người quen dần với những gì đã có, món mới sau một thời gian trở thành bình thường. Đó là lý do món được dùng nhiều nên chọn bản tốt, vì sự dễ chịu khi dùng vẫn còn sau khi cảm giác mới qua đi.
Có nên mua đồ đắt đã qua sử dụng để tự thưởng không?
Đó thường là cách tốt để có món chất lượng với giá vừa phải, nhất là máy ảnh, nhạc cụ, xe đạp. Nên có người rành đi cùng kiểm tra, và chọn món còn đủ giấy tờ để bán lại được nếu cần.
Tỷ lệ bảy phần mười cho món đắt có cứng không?
Không cứng. Đó là điểm xuất phát. Người thích nhiều trải nghiệm nhỏ có thể chia đều hơn; người chỉ cần một món tốt có thể dồn gần hết. Quan trọng là xem lại sau một năm.
Nhiều món rẻ có làm nhà bừa không?
Có thể, nếu phần lớn là đồ vật. Chọn nhiều món nhỏ dạng dùng hết hoặc trải nghiệm, và áp dụng vào một món mới thì cho đi một món cũ, sẽ giữ nhà gọn hơn.
Có nên chờ đủ tiền cho món đắt hay mua bản rẻ dùng tạm?
Nếu món dùng hằng ngày và bản rẻ sẽ phải thay sớm, chờ đủ tiền thường hợp hơn. Nếu bạn chưa chắc mình cần món đó lâu dài, bản rẻ dùng tạm là cách thử ít tốn kém.