Sổ tự thưởng là một trang ghi chép nhỏ, mỗi lần tự thưởng một dòng, ghi lúc mua và chấm lại sau ba mươi ngày bằng ba câu hỏi: còn dùng không, còn vui không, có mua lại không. Sau vài tháng, cuốn sổ cho bạn biết loại phần thưởng nào hợp với mình, điều mà trí nhớ thường đoán sai.
Cách làm không tốn quá vài phút mỗi lần và không cần ứng dụng nào; một cuốn sổ tay hay một trang ghi chú là đủ. Phần dưới hướng dẫn năm cột cần ghi, cách chấm lại sau ba mươi ngày, cách đọc sổ cuối năm, những phát hiện thường gặp, một tình huống cụ thể và những chỗ hay làm hỏng cuốn sổ. Nếu bạn ngại cầm bút, cũng có vài cách gọn hơn giữ được phần cốt lõi của việc ghi.
Vì sao cần ghi lại, không chỉ nhớ
Trí nhớ về những lần mua sắm hay bị lệch theo hai hướng. Món mới mua thì được nhớ đẹp hơn thực tế, vì cảm giác vui lúc mở hộp còn đọng lại. Món mua lâu rồi thì bị quên, kể cả khi bạn vẫn dùng nó mỗi ngày. Kết quả là khi chọn phần thưởng tiếp theo, bạn dễ chọn theo kiểu món đã cho cảm giác vui lúc mua, chứ không phải món mang lại giá trị lâu.
Một dòng ghi chép lúc mua và một dòng chấm lại sau một tháng sửa được độ lệch đó. Không cần phân tích gì phức tạp, chỉ cần đặt hai thời điểm cạnh nhau: lúc mua mình nghĩ thế này, một tháng sau mình thấy thế kia. Ba mươi ngày đủ lâu để cảm giác mới lạ qua đi, và đủ ngắn để bạn còn nhớ vì sao đã chọn món đó. Câu trả lời lúc đó thường thật hơn mọi cảm nhận trong ngày mua. Nhiều người ngạc nhiên khi thấy món mình háo hức nhất lại bị chấm nhạt, còn món mua cho có lại được dùng mỗi ngày.
Cuốn sổ cũng giúp bạn tách chuyện tự thưởng khỏi chuyện chi tiêu chung. Nhiều người có sổ chi tiêu, nhưng trong đó món tự thưởng lẫn với tiền chợ, tiền điện. Một trang riêng chỉ cho phần thưởng làm bạn nhìn ra mình đã thưởng mình bao nhiêu lần, vì việc gì, và có bao nhiêu lần không vì việc gì cả.
Năm cột cần ghi lúc tự thưởng
Đừng ghi nhiều hơn năm cột; sổ dài quá sẽ bị bỏ sau vài tuần. Mỗi dòng ghi ngay trong ngày tự thưởng:
| Cột | Ghi gì | Ví dụ |
|---|---|---|
| Ngày | Ngày tự thưởng | Chủ nhật đầu tháng tư |
| Thưởng cho việc gì | Mốc hay việc đã xong, một dòng | Xong báo cáo quý |
| Món | Đồ vật, trải nghiệm hay thời gian | Buổi học làm gốm một buổi |
| Cỡ | Theo tầng: nhỏ, vừa, lớn; hoặc theo mốc tương đối | Vừa, khoảng một ngày công |
| Cảm giác lúc đó | Ba bốn chữ thật lòng | Háo hức, hơi lo tốn |
Cột "thưởng cho việc gì" là cột quan trọng nhất, vì nó buộc bạn trả lời câu hỏi mà lúc mua người ta hay bỏ qua. Nếu bạn không điền được nó, hãy vẫn ghi dòng đó, nhưng để trống cột này. Những dòng trống cột thứ hai, khi gom lại sau vài tháng, sẽ nói nhiều về thói quen của bạn hơn bất kỳ dòng nào khác.
Không cần ghi số tiền chính xác nếu bạn không muốn; cột cỡ theo tầng là đủ để thấy cân đối. Người đã có sổ chi tiêu chung thì số tiền đã nằm ở đó rồi.
Chấm lại sau ba mươi ngày
Đặt một lời nhắc ba mươi ngày sau mỗi lần ghi, hoặc đơn giản hơn, mỗi đầu tháng mở sổ ra chấm tất cả các dòng của tháng trước. Mỗi dòng trả lời ba câu:
- Còn dùng hoặc còn nhớ không? Với đồ vật: tuần qua mình dùng nó mấy lần. Với trải nghiệm: mình có còn nhớ rõ, có kể với ai không.
- Còn vui khi nghĩ tới không? Chấm ba mức: vui hơn lúc mua, như lúc mua, nhạt hơn lúc mua.
- Nếu được chọn lại, có chọn món này không? Có, có nhưng chọn cỡ khác, hoặc không.
- Ghi ba câu trả lời bằng ký hiệu ngắn ở cuối dòng, ví dụ một dấu cộng cho có, dấu bằng cho như cũ, dấu trừ cho không.
- Nếu một món bị chấm trừ cả ba câu, viết thêm một dòng ngắn: vì sao lúc đó mình chọn nó. Câu trả lời thường là bài học quý nhất của cả cuốn sổ.
Không cần chấm lại lần nữa sau ba tháng hay một năm, trừ những món lớn. Với món lớn như một đồ dùng bền, có thể chấm thêm một lần sau sáu tháng, vì giá trị của nó hiện ra chậm hơn.
Tình huống: cô Hoà, giáo viên về hưu ở Thái Nguyên
Cô Hoà sáu mươi hai tuổi, nghỉ hưu sau gần bốn mươi năm dạy văn. Lương hưu đủ sống, con cái đã tự lập, nên cô có một khoản nhỏ mỗi tháng cho mình. Năm đầu nghỉ hưu, cô thấy tiêu cho mình khá nhiều mà không nhớ đã mua gì, nên bắt đầu ghi sổ tự thưởng theo năm cột, như cách cô vẫn ghi sổ điểm ngày đi dạy.
Sau tám tháng, cô ngồi đọc lại hơn ba mươi dòng. Những món quần áo và đồ trang trí nhà, cô chấm nhạt ở gần hết. Ngược lại, mấy chuyến đi một ngày với nhóm bạn cùng trường cũ lên vùng chè, buổi học làm bánh với cháu ngoại, và một chiếc xe đạp mua lại của hàng xóm thì được chấm cộng ở cả ba câu. Cô còn để ý mười dòng trống cột "thưởng cho việc gì", phần lớn rơi vào những ngày mưa ngồi nhà một mình.
Cô Hoà đổi hai thứ. Phần lớn quỹ cô chuyển sang trải nghiệm có bạn bè hoặc con cháu cùng tham gia. Những ngày mưa, thay vì đặt mua, cô hẹn trước một bạn cũ để gọi điện hoặc ghé chơi. Cô nói cuốn sổ không làm cô tiêu ít đi bao nhiêu, nhưng làm cô vui với mỗi lần tiêu hơn hẳn. Năm thứ hai, cô rủ thêm hai người bạn cùng ghi, và mỗi quý cả ba lại ngồi đọc sổ cho nhau nghe.
Đọc sổ cuối năm: những phát hiện thường gặp
Sau mười hai tháng, cuốn sổ thường lộ ra vài nếp mà người viết không ngờ. Những phát hiện hay gặp nhất:
- Trải nghiệm có người cùng tham gia thường được chấm cao hơn trải nghiệm một mình và hơn hẳn đồ vật trang trí.
- Đồ dùng hằng ngày tốt hơn cái cũ, như gối, dép, dao bếp, thường được chấm cao ở câu "còn dùng" dù lúc mua không mấy háo hức.
- Món mua theo người khác trên mạng thường bị chấm nhạt sau một tháng.
- Phần thưởng có lý do rõ được nhớ lâu hơn phần thưởng không có lý do, dù cùng cỡ món.
- Dòng trống cột thứ hai thường dồn vào một khung giờ hay một tâm trạng nhất định, cho thấy chỗ cần một cách chăm mình khác.
- Tầng nhỏ thường bị chấm "như cũ", tức là vẫn đáng giữ nhưng không cần to hơn.
Đừng coi những phát hiện trên là quy luật cho mọi người. Có người đọc sổ lại thấy đồ vật mới là thứ họ vui lâu nhất, và điều đó cũng hoàn toàn ổn. Giá trị của cuốn sổ nằm ở chỗ nó là của riêng bạn, không phải ở chỗ nó khớp với lời khuyên chung. Hãy dùng phát hiện của mình để chia lại quỹ cho năm tới, ví dụ dồn thêm cho loại phần thưởng được chấm cao nhất.
Cho người không thích ghi chép
Không phải ai cũng hợp với sổ tay. Nếu bạn biết chắc mình sẽ bỏ cuốn sổ sau hai tuần, có vài cách gọn hơn mà vẫn giữ được cái lõi: một dòng lúc mua, một lần chấm sau một tháng.
Cách thứ nhất là chụp một tấm ảnh món đồ hoặc khoảnh khắc trải nghiệm, rồi đặt tên tấm ảnh bằng một câu ngắn: thưởng cho việc gì. Gom các tấm ảnh vào một album riêng. Đầu mỗi tháng, lướt album tháng trước và đánh dấu những tấm bạn vẫn thấy vui khi nhìn lại. Cách này hợp với người nhớ bằng hình hơn bằng chữ.
Cách thứ hai là gửi tin nhắn cho chính mình, hoặc cho một người bạn thân cùng làm, mỗi lần tự thưởng. Một tháng sau, đọc lại chuỗi tin và trả lời ngắn từng tin. Có người thấy cách này vui hơn hẳn vì có người cùng đọc, cùng trêu nhau những món mua vội.
Cách thứ ba, đơn giản nhất: chỉ ghi những phần thưởng tầng vừa và tầng lớn, bỏ qua tầng nhỏ. Bạn sẽ mất một phần thông tin về thói quen hằng tuần, nhưng vẫn giữ được bài học quan trọng nhất về những khoản đáng kể. Dù chọn cách nào, đừng bỏ bước chấm lại; đó là phần làm nên giá trị của việc ghi.
Những chỗ hay làm hỏng cuốn sổ
Ghi quá chi tiết. Thêm cột giá, cột nơi mua, cột màu sắc làm việc ghi chép thành gánh nặng. Năm cột là đủ; quá đó là dấu hiệu sổ sắp bị bỏ.
Chỉ ghi những lần tự thưởng có lý do. Bỏ qua những lần mua bốc đồng làm cuốn sổ đẹp mà vô ích. Những dòng xấu mới là dòng dạy nhiều nhất.
Dùng sổ để tự trách. Một dòng bị chấm trừ cả ba câu không phải lỗi để tự mắng. Đó là thông tin để lần sau chọn khác. Ai cũng có những dòng như vậy.
Quên chấm lại. Ghi mà không chấm thì sổ chỉ là danh sách mua sắm. Đặt một lời nhắc cố định mỗi đầu tháng, gộp chấm hết một lần.
Đọc lại quá thường xuyên. Mở sổ mỗi ngày dễ làm bạn quá lo về chi tiêu cho mình. Ghi khi tự thưởng, chấm mỗi tháng, đọc tổng mỗi năm là nhịp vừa.
Bỏ sổ vì một tháng quên ghi. Quên một tháng thì bắt đầu lại từ tháng sau, không cần ghi bù. Sổ có lỗ hổng vẫn hơn hẳn không có sổ.
Câu hỏi thường gặp
Sổ tự thưởng nên ghi những gì?
Năm cột là đủ: ngày, thưởng cho việc gì, món đã chọn, cỡ món theo tầng hoặc mốc tương đối, và cảm giác lúc đó bằng vài chữ. Ghi nhiều hơn dễ làm sổ bị bỏ sau vài tuần.
Vì sao nên chấm lại món đã mua sau 30 ngày?
Ba mươi ngày đủ để cảm giác mới lạ qua đi mà bạn vẫn còn nhớ lý do đã chọn. Câu trả lời lúc đó phản ánh giá trị thật của phần thưởng hơn cảm nhận trong ngày mua.
Có cần ghi số tiền vào sổ tự thưởng không?
Không bắt buộc. Ghi cỡ món theo tầng nhỏ, vừa, lớn là đủ để thấy cân đối. Nếu bạn đã có sổ chi tiêu chung thì số tiền đã nằm ở đó, không cần ghi lại.
Những lần mua bốc đồng có nên ghi vào sổ tự thưởng?
Nên ghi, và để trống cột thưởng cho việc gì. Những dòng này khi gom lại sẽ cho bạn thấy mình hay mua vào lúc nào, tâm trạng nào, điều hữu ích hơn mọi dòng đẹp.
Đọc sổ cuối năm để làm gì?
Để thấy loại phần thưởng nào bạn vẫn dùng và vẫn vui sau một tháng, loại nào nhạt nhanh. Từ đó chia quỹ tự thưởng năm sau cho những loại hợp với mình hơn.
Quên ghi sổ một thời gian có nên ghi bù không?
Không cần ghi bù. Bắt đầu lại từ tháng sau là đủ. Một cuốn sổ có vài lỗ hổng vẫn cho bạn đủ thông tin để chọn phần thưởng tốt hơn so với không có sổ.