Tự thưởng lành mạnh là một khoản chi cho chính mình được quyết định trước, gắn với một việc cụ thể đã làm xong, nằm gọn trong một quỹ riêng và để lại cảm giác dễ chịu cả sau khi tiền đã ra khỏi túi. Thiếu một trong mấy điều đó, món đồ vẫn có thể đáng mua, nhưng nó không còn là phần thưởng nữa mà là một lần tiêu tiền bình thường được đặt cho cái tên đẹp hơn.
Ranh giới nằm ở thứ tự: phần thưởng có lý do trước rồi mới có món, còn cái cớ thì có món trước rồi mới đi tìm lý do. Phần dưới đưa ra năm dấu hiệu để tự phân biệt, một bảng so sánh hai kiểu, cách đặt quy tắc riêng chỉ trong một buổi tối, và những hiểu lầm khiến nhiều người hoặc không dám tự thưởng, hoặc tự thưởng đến mức hụt tiền cuối tháng.
Vì sao người đi làm cần tự thưởng
Phần lớn công việc không có tiếng chuông báo xong. Một kế toán chốt sổ quý, một thợ điện đi dây xong một căn nhà, một cô giáo chấm xong bài kiểm tra học kỳ: việc kết thúc, ngày hôm sau lại có việc mới, và không ai dừng lại để đánh dấu. Lâu dần, cảm giác làm mãi mà không thấy đích làm người ta mệt hơn chính khối lượng việc. Một phần thưởng nhỏ, có chủ ý, là cách tự tạo ra tiếng chuông đó.
Lý do thứ hai thực tế hơn: người không bao giờ cho phép mình chi tiền vui thường không giữ được kế hoạch tiết kiệm lâu. Họ thắt chặt được vài tháng rồi bung ra một lần thật lớn, kiểu ăn kiêng quá khắt khe rồi ăn bù. Một khoản nhỏ đều đặn dành cho niềm vui giúp kế hoạch chi tiêu bền hơn vì nó không đòi hỏi sự chịu đựng liên tục.
Lý do thứ ba là để biết mình thật sự thích gì. Khi phải chọn một món trong giới hạn rõ ràng, bạn buộc phải nghĩ: mình muốn một cuốn sách, một buổi đi bộ dài ở nơi lạ, hay một cái gối ngủ êm hơn. Câu trả lời đó nói nhiều về bản thân hơn những lần mua theo quảng cáo.
Không có lý do nào ở trên đòi hỏi nhiều tiền. Chúng chỉ đòi hỏi bạn coi niềm vui của mình là một khoản có tên trong kế hoạch, thay vì thứ còn lại sau khi đã lo xong mọi việc, vì thực tế hiếm khi có tháng nào lo xong mọi việc.
Năm dấu hiệu của một lần tự thưởng lành mạnh
Có lý do đặt trước. Bạn biết mình thưởng cho việc gì trước khi chọn món: xong khoá học, giữ được ba tháng đi bộ buổi sáng, làm trọn một mùa cao điểm. Nếu lý do chỉ xuất hiện sau khi đã cầm món đồ trên tay, đó là cái cớ.
Tiền lấy từ một quỹ đã tách riêng. Khoản thưởng không lấy từ tiền nhà, tiền học của con hay quỹ khẩn cấp. Nó đến từ một phần nhỏ thu nhập bạn đã dành riêng từ đầu tháng, nên chi hết quỹ đó cũng không ai bị thiệt.
Cỡ món tương xứng với công sức. Một tuần làm thêm giờ xứng với một bữa ăn ngon, chưa xứng với một món bằng nửa tháng lương. Khi món thưởng lớn hơn hẳn việc đã làm, bạn đang mượn lý do của việc nhỏ để mua món lớn.
Không phải giấu ai. Bạn có thể kể với người nhà về món đó mà không cần giảm nhẹ giá hay đổi chuyện. Cảm giác muốn giấu là dấu hiệu sớm nhất cho thấy khoản chi đã vượt khỏi thoả thuận với chính mình.
Sau một tuần vẫn thấy vui. Niềm vui của phần thưởng thật kéo dài qua mấy ngày đầu. Nếu chỉ sau một đêm bạn đã thấy nặng lòng hoặc quên mất món đó, nó lấp một khoảng trống khác chứ không phải phần thưởng.
Phần thưởng và cái cớ: đặt cạnh nhau để nhìn
Hai lần chi có thể mua cùng một món đồ, khác nhau ở cách quyết định. Bảng dưới đặt cạnh nhau những điểm dễ thấy nhất:
| Tiêu chí | Phần thưởng lành mạnh | Cái cớ để tiêu tiền |
|---|---|---|
| Thời điểm quyết định | Trước khi bắt đầu việc hoặc ngay khi đặt mốc | Khi đang lướt xem hàng hoặc thấy món giảm giá |
| Nguồn tiền | Quỹ tự thưởng đã tách sẵn | Bất kỳ khoản nào đang có trong tài khoản |
| Câu tự nói | Mình xong việc này, mình chọn món này | Dạo này mệt quá, mua cho đỡ |
| Cỡ món | Tương xứng với việc đã làm | Thường lớn hơn kế hoạch, hay kèm thêm món phụ |
| Sau khi mua | Nhẹ nhõm, kể lại được | Muốn giấu hoá đơn, thấy hụt |
| Tần suất | Theo mốc, có nhịp | Bất chợt, dày dần lên |
Không phải mọi khoản chi ở cột phải đều sai. Đôi khi bạn cần một món vì nó hữu ích, và cứ mua nó như một khoản chi bình thường. Điều cần tránh là gắn nhãn tự thưởng cho mọi thứ, vì khi mọi thứ đều là phần thưởng thì không còn thứ gì thật sự là phần thưởng.
Tình huống: Ngọc Hân, kế toán ở Đà Nẵng
Ngọc Hân hai mươi tám tuổi, làm kế toán cho một công ty xây dựng. Mùa quyết toán cuối năm, cô thường làm tới tối suốt sáu tuần. Năm trước, cứ tối nào về muộn cô lại đặt một món gì đó: khi là đồ ăn khuya, khi là cái áo, khi là một món đồ trang trí bàn làm việc. Hết mùa quyết toán, cô cộng lại và thấy tổng số tiền ấy xấp xỉ một tháng lương, trong khi không nhớ nổi phần lớn các món đã mua.
Năm nay Hân đổi cách làm. Trước mùa cao điểm, cô ghi ra giấy: xong quyết toán thì thưởng một chuyến hai ngày một mình ra biển phía Nam thành phố, chi phí tương đương khoảng một tuần lương, lấy từ quỹ tự thưởng đã để dành từ giữa năm. Trong sáu tuần, cô giữ một khoản nhỏ cố định cho những buổi tối mệt, đủ cho vài ly trà sữa hoặc một bữa ăn ngoài mỗi tuần, không hơn.
Kết quả là tổng chi giảm còn chưa tới một nửa năm trước, mà Hân nhớ rõ chuyến đi hơn mọi món đồ cũ. Điều cô rút ra: cái mệt cần được chăm bằng những thứ nhỏ, đều; còn công sức cả mùa thì cần một phần thưởng có hẹn trước để có cái mà mong.
Đặt quy tắc tự thưởng của riêng mình trong một buổi tối
Không cần ứng dụng hay bảng tính phức tạp. Một tờ giấy và khoảng một giờ là đủ để có bộ quy tắc dùng được cả năm:
- Nhìn lại ba tháng gần nhất và đánh dấu những khoản chi bạn đã tự gọi là tự thưởng. Đếm số lần và cộng tổng tiền để biết điểm xuất phát.
- Chọn một tỷ lệ nhỏ của thu nhập làm quỹ tự thưởng, thường từ hai đến năm phần trăm, tách ngay khi nhận lương sang một chỗ riêng.
- Viết ra ba đến năm mốc bạn muốn thưởng trong vài tháng tới, mỗi mốc là một việc đo được: xong, giữ được, đạt được.
- Gắn với mỗi mốc một cỡ món theo mốc tương đối: bằng một bữa ăn ngoài, khoảng một ngày công, hoặc để dành vài tháng.
- Viết một câu luật cho lúc mệt: những ngày khó khăn được chi tối đa bao nhiêu, và khoản đó không gọi là phần thưởng.
- Dán tờ giấy ở chỗ dễ thấy và hẹn ngày cuối mỗi quý để xem lại, sửa con số nếu thu nhập thay đổi.
Bộ quy tắc tốt là bộ bạn nhớ được mà không cần mở ra đọc. Nếu nó dài hơn một mặt giấy, hãy cắt bớt cho tới khi chỉ còn những dòng thật sự dùng.
Những hiểu lầm làm hỏng việc tự thưởng
Có hai kiểu người hay gặp khó: người không dám chi cho mình đồng nào, và người chi quá dễ. Cả hai thường xuất phát từ vài hiểu lầm giống nhau:
- Tự thưởng phải là đồ đắt. Nhiều phần thưởng đáng nhớ gần như không tốn tiền: một buổi chiều tắt điện thoại đi bộ quanh hồ, một ngày ngủ dậy không đặt báo thức.
- Tiết kiệm nghĩa là không được tự thưởng. Ngược lại, một khoản thưởng nhỏ có kế hoạch giúp bạn giữ nhịp tiết kiệm dài hơn.
- Mệt là lý do đủ để thưởng. Mệt là lý do để nghỉ, ngủ, ăn uống tử tế. Phần thưởng gắn với việc đã xong, không gắn với cảm xúc của một buổi tối.
- Đã giảm giá thì mua luôn coi như thưởng. Món giảm giá chỉ rẻ hơn khi bạn vốn định mua nó. Nếu không, nó vẫn là một khoản chi mới.
- Phải thưởng ngay mới có tác dụng. Chờ vài ngày đến cuối tuần không làm phần thưởng kém đi, còn cho bạn thời gian chọn kỹ.
- Tự thưởng là chuyện riêng, không cần nói với ai. Khoản nhỏ thì đúng là chuyện riêng, nhưng khi sống chung và dùng chung thu nhập, người nhà nên biết quỹ có tồn tại và cỡ của nó, để không ai thấy bị bất ngờ.
Nếu nhận ra mình nghiêng hẳn về một phía, hãy bắt đầu từ hướng ngược lại: người quá chặt thử một lần thưởng thật nhỏ có hẹn trước, người quá dễ thử một tháng chỉ thưởng đúng theo mốc đã ghi.
Cách tự kiểm sau ba tháng
Cuối mỗi quý, mở lại tờ quy tắc và trả lời ba câu. Thứ nhất, tổng tiền đã chi cho tự thưởng có nằm trong quỹ không, hay bạn đã phải lấy thêm từ khoản khác. Thứ hai, trong số các món đã thưởng, món nào bạn vẫn dùng hoặc vẫn nhớ, món nào đã nằm im trong tủ. Thứ ba, có mốc nào đã đạt mà bạn quên thưởng, hoặc có lần thưởng nào không gắn với mốc nào cả.
Ba câu trả lời đó cho bạn biết cần sửa ở đâu. Nếu quỹ thường xuyên thiếu, có thể tỷ lệ đặt ra quá thấp so với nhu cầu thật, hoặc bạn đang chi rải rác. Nếu nhiều món nằm im, lần sau hãy nghiêng về trải nghiệm hoặc đồ dùng hằng ngày. Nếu quên thưởng, có thể các mốc quá xa hoặc quá mơ hồ.
Đừng biến buổi tự kiểm thành buổi tự trách. Mục đích là để lần sau chọn đúng hơn, không phải để chấm điểm bản thân. Một quý chi lố nhẹ rồi điều chỉnh vẫn tốt hơn nhiều so với cả năm không dám thưởng mình lần nào.
Câu hỏi thường gặp
Tự thưởng cho bản thân có phải là tiêu hoang không?
Không, nếu khoản đó nằm trong một quỹ đã tách trước, gắn với một việc cụ thể và tương xứng với công sức. Tiêu hoang là chi không có giới hạn và không có lý do, hai điều mà tự thưởng lành mạnh đều có.
Nên dành bao nhiêu phần trăm thu nhập cho tự thưởng?
Phần đông người đi làm bắt đầu từ hai đến năm phần trăm thu nhập mỗi tháng. Khi còn nợ hoặc chưa có quỹ khẩn cấp, nên để mức thấp và nghiêng về những phần thưởng gần như không tốn tiền.
Tự thưởng bằng đồ ăn có ổn không?
Thỉnh thoảng một bữa ngon là phần thưởng rất tốt. Điều nên tránh là biến đồ ăn nhiều đường, nhiều dầu mỡ thành phần thưởng mặc định sau mỗi ngày mệt, vì khi đó nó không còn gắn với mốc nào nữa.
Làm sao biết món mình định mua là phần thưởng hay cái cớ?
Hỏi xem mình đã định thưởng cho việc gì trước khi thấy món đồ chưa, và tiền lấy từ đâu. Nếu lý do chỉ nảy ra sau khi thấy món, hoặc phải rút từ khoản khác, đó là cái cớ.
Có nên tự thưởng khi chưa đạt được mục tiêu đã đặt?
Không nên lấy phần thưởng của mốc lớn khi chưa đạt, vì nó làm mất ý nghĩa của mốc. Bạn có thể đặt thêm mốc nhỏ ở giữa đường và thưởng nhỏ cho những bước đã làm được.
Tự thưởng nên là đồ vật hay trải nghiệm?
Không có câu trả lời chung. Người hay tích đồ nên nghiêng về trải nghiệm, người thiếu đồ dùng tốt cho việc hằng ngày thì một món bền dùng nhiều năm lại là phần thưởng có giá trị lâu.