Tự thưởng theo mốc là việc viết sẵn, trước khi bắt đầu, danh sách các điểm dừng của một mục tiêu dài cùng phần thưởng đi kèm từng điểm, với cỡ phần thưởng tăng dần theo công sức. Khi bảng có trước, phần thưởng trở thành đích đến để nhìn vào trong những tuần nản, thay vì món bạn nghĩ ra sau cùng để tự an ủi.
Cách làm này hợp với những mục tiêu kéo dài nhiều tháng: học xong một chứng chỉ, tập cho cơ thể đi bộ được xa hơn, dọn sạch một căn nhà chất đầy đồ cũ, để dành đủ một khoản cho việc lớn. Phần dưới hướng dẫn chia mốc sao cho đo được, gắn cỡ thưởng theo ba mức, xử lý khi trượt mốc, và những điều không nên đưa vào bảng.
Vì sao phải đặt phần thưởng trước khi bắt đầu
Khi phần thưởng được quyết định sau khi xong việc, nó thường bị ảnh hưởng bởi tâm trạng lúc đó. Xong việc trong lúc vui, bạn dễ thưởng quá tay. Xong việc trong lúc kiệt sức, bạn có khi chẳng thưởng gì, hoặc thưởng bằng một bữa ăn khuya cho xong chuyện. Cả hai đều làm cái mốc mất giá trị: lần sau nhìn lại, bạn không nhớ mình đã đạt được gì.
Đặt trước thì ngược lại. Phần thưởng được chọn lúc đầu óc còn tỉnh, khi bạn cân nhắc được ngân sách và biết mình thật sự muốn gì. Nó cũng có thời gian để trở thành thứ đáng mong đợi: nhìn tờ bảng dán trên tủ lạnh và biết rằng còn hai mốc nữa là tới buổi học nấu ăn mình đã ghi tên, cảm giác đó giúp vượt qua những tối không muốn mở sách ra.
Một lợi ích ít người để ý: bảng có trước giúp bạn không thưởng hai lần cho cùng một việc. Không có bảng, rất dễ vừa thưởng khi bắt đầu cho có tinh thần, vừa thưởng giữa chừng vì mệt, vừa thưởng khi xong. Ba lần cộng lại thường lớn hơn hẳn mức bạn sẵn lòng chi nếu phải quyết một lần.
Chia mục tiêu thành mốc đo được
Mốc tốt là mốc mà ai nhìn vào cũng biết đã đạt hay chưa. Vài cách chia hay dùng, tuỳ kiểu mục tiêu:
- Theo khối lượng: học xong chương ba trên tám, dọn xong hai phòng trên năm, đọc xong năm cuốn trên mười hai.
- Theo thời gian giữ được: đi bộ buổi sáng đủ ba mươi ngày liền, không đặt đồ ăn khuya trong bốn tuần, dậy trước sáu giờ đủ một tháng.
- Theo kết quả kiểm tra: làm đề thử đạt mức yêu cầu, đi được một quãng đường cố định không phải dừng nghỉ.
- Theo số tiền đã để dành: đủ một phần tư, một nửa, ba phần tư rồi đủ cả khoản đã định.
- Tránh mốc cảm tính: "thấy khoẻ hơn", "giỏi tiếng Anh hơn", "nhà gọn hơn" không phải mốc vì không ai xác nhận được là đã tới.
Số mốc vừa phải là từ ba đến năm cho một mục tiêu vài tháng. Ít hơn thì khoảng cách giữa hai lần thưởng quá xa, dễ nản giữa đường. Nhiều hơn thì phần thưởng vụn vặt, bạn mất thời gian chọn món nhiều hơn là làm việc chính.
Mốc đầu tiên nên dễ đạt hơn các mốc sau, đủ gần để bạn chạm tới trong hai đến ba tuần. Cảm giác đã nhận được phần thưởng đầu tiên giúp bảng mốc trở thành thứ có thật chứ không chỉ là tờ giấy dán tường.
Gắn cỡ phần thưởng theo ba mức
Phần thưởng nên tăng theo độ khó và độ dài của chặng. Bảng dưới dùng mốc tương đối để bạn tự quy ra theo thu nhập của mình:
| Loại mốc | Cỡ phần thưởng | Ví dụ món thưởng |
|---|---|---|
| Mốc khởi động, đạt sau vài tuần | Gần như không tốn tiền hoặc bằng một bữa ăn ngoài | Một buổi chiều đi dạo nơi mới, một ly cà phê ngon, một cuốn sách đã muốn đọc |
| Mốc giữa đường, đạt sau một đến hai tháng | Khoảng một ngày công | Một lớp học ngắn một buổi, một món đồ dùng hằng ngày tốt hơn cái đang có |
| Mốc gần đích | Khoảng hai đến ba ngày công | Một ngày nghỉ trọn vẹn đi xa, một đôi giày đi bộ bền |
| Đích cuối | Món đã để dành vài tháng từ quỹ tự thưởng | Một chuyến đi ngắn, một món đồ lâu năm bạn muốn từ lâu |
Phần thưởng nên có liên quan tới mục tiêu nếu được, nhưng không bắt buộc. Người tập đi bộ thưởng mình đôi giày tốt là hợp lý; người học chứng chỉ thưởng mình một buổi đi xem kịch cũng hoàn toàn ổn. Điều cần giữ là phần thưởng không phá ngược mục tiêu, ví dụ thưởng một bữa ăn quá no cho mốc giảm đồ ăn khuya.
Tình huống: cô Thuý, thợ may ở Huế
Cô Thuý bốn mươi sáu tuổi, có tiệm may nhỏ trước nhà. Năm nay cô quyết học cắt may đồ âu theo một khoá ba tháng vào buổi tối, vì khách hỏi nhiều mà cô chưa tự tin nhận. Hai lần trước cô đăng ký những khoá tương tự rồi bỏ ở tuần thứ năm, khi bài tập khó lên và việc ở tiệm dồn tới cuối năm.
Lần này cô ngồi với con gái lập bảng trước buổi học đầu. Mốc một: đi đủ bốn buổi đầu, thưởng một buổi sáng ra chợ vải chỉ để ngắm, không mua. Mốc hai: hoàn thành chiếc quần mẫu đầu tiên, thưởng một bộ kéo cắt vải tốt mà cô vẫn tiếc tiền, khoảng hai ngày công của tiệm. Mốc ba: may xong áo vest mẫu, thưởng một ngày đóng tiệm cùng chồng lên đồi thông chơi. Đích: nhận đơn đồ âu đầu tiên của khách, thưởng một chiếc ghế may êm lưng, để dành từ quỹ của cô suốt ba tháng.
Thuý nói tuần thứ năm vẫn khó y như hai lần trước. Khác biệt là bộ kéo đang nằm trên bảng chờ cô, và cô còn cách nó đúng một chiếc quần. Cô học hết khoá, và chiếc ghế mua sau khi nhận đơn đồ âu thứ hai, vì đơn đầu tiên cô còn sửa đi sửa lại.
Khi trượt mốc hoặc phải đổi mục tiêu
Trượt thời hạn nhưng vẫn đang làm: giữ nguyên mốc, lùi ngày. Phần thưởng vẫn dành cho việc hoàn thành, không dành cho ngày tháng. Ghi ngày mới lên bảng để không trôi mãi.
Trượt hẳn một mốc, ví dụ đứt chuỗi ba mươi ngày: không thưởng, và cũng không phạt. Bắt đầu lại từ ngày hôm sau. Nếu đứt nhiều lần ở cùng một chỗ, có thể mốc đặt quá xa; chia đôi nó ra.
Mục tiêu đổi vì lý do chính đáng: chuyển việc, sức khoẻ, việc nhà. Lập bảng mới cho mục tiêu mới. Phần thưởng của mốc cũ chưa đạt thì để lại trong quỹ, không chuyển sang thưởng cho việc đã bỏ.
Muốn lấy phần thưởng trước vì đang giảm giá: đây là chỗ bảng mốc hay vỡ nhất. Nếu món thật sự đang rẻ hơn hẳn, có thể mua và cất đi, mở ra khi tới mốc. Nhưng hãy thật lòng với mình xem có giữ được lời không.
Đạt mốc sớm hơn dự kiến: cứ nhận phần thưởng đúng như đã ghi, không tăng thêm. Tăng thêm vì vui là cách nhanh nhất làm bảng mốc mất tác dụng ở các mốc sau.
Ba bảng mốc mẫu để chép lại
Dưới đây là ba bảng mốc cho ba kiểu mục tiêu hay gặp. Chép khung, thay việc và món cho hợp với mình; cỡ phần thưởng vẫn theo mốc tương đối như bảng ở trên:
| Mục tiêu | Mốc 1 | Mốc 2 | Mốc 3 | Đích |
|---|---|---|---|---|
| Đi bộ đều buổi sáng trong bốn tháng | Đủ hai tuần liền: một ly cà phê ngon sau buổi đi bộ chủ nhật | Đủ hai tháng: đôi tất đi bộ tốt và chai nước giữ nhiệt | Đi trọn một vòng dài không nghỉ: một buổi sáng đi bộ ở nơi mới ngoài thành phố | Đủ bốn tháng: đôi giày đi bộ bền, để dành từ quỹ |
| Dọn gọn căn nhà chất nhiều đồ cũ | Xong tủ quần áo: một buổi tối xem phim trọn vẹn | Xong bếp: một con dao bếp tốt thay cho ba con cùn | Xong phòng khách: một chậu cây đặt ở góc vừa trống | Xong cả nhà: một bộ chăn gối mới cho giấc ngủ |
| Học xong một chứng chỉ nghề | Học đủ một phần tư khoá: một cuốn sách không liên quan tới bài vở | Qua bài kiểm tra giữa khoá: một buổi đi xem kịch | Làm đạt đề thi thử: một ngày nghỉ trọn không mở sách | Có chứng chỉ: một chuyến đi ngắn hai ngày |
Để ý cách phần thưởng trong mỗi dòng nối với mục tiêu: dọn nhà thì thưởng bằng món thay thế cho cái cũ chứ không thêm đồ mới vào chỗ vừa dọn, học thì thưởng bằng thứ giúp đầu óc nghỉ. Đó là kiểu chọn khiến phần thưởng đẩy mục tiêu đi tiếp thay vì kéo lùi.
Những điều không nên đưa vào bảng
Bảng mốc giúp giữ động lực, nhưng có vài kiểu phần thưởng làm hỏng chính mục tiêu hoặc túi tiền của bạn:
- Phần thưởng phải vay, mua trả góp hoặc dùng thẻ tín dụng mới có được. Khi đạt đích bạn sẽ mang theo một khoản nợ, mất hết ý nghĩa của phần thưởng.
- Phần thưởng ngược mục tiêu: nghỉ tập cả tuần sau khi đạt mốc tập luyện, tiêu sạch khoản vừa để dành được.
- Phần thưởng phụ thuộc người khác mà họ chưa đồng ý, như một chuyến đi cả nhà khi chưa hỏi lịch của ai.
- Món mà bạn chỉ muốn vì thấy người khác có, chưa từng nghĩ tới trước khi lướt qua trên mạng.
- Những món đồ uống có cồn hay thuốc lá; không đáng để làm đích cho bất kỳ mục tiêu nào.
Câu tự hỏi khi chọn phần thưởng cho bảng: nếu mình đạt mục tiêu mà không có phần thưởng này, mình có tiếc không. Nếu câu trả lời là không tiếc lắm, đổi sang món khác bạn mong thật lòng hơn. Một phần thưởng mình thật sự chờ đợi có sức kéo lớn hơn nhiều so với một món đắt mà mình chỉ thấy cũng được.
Câu hỏi thường gặp
Một mục tiêu dài nên chia bao nhiêu mốc để tự thưởng?
Với mục tiêu vài tháng, ba đến năm mốc là vừa. Mốc đầu nên đạt được sau hai đến ba tuần để bạn có cảm giác bảng mốc là thật, các mốc sau cách nhau đều hơn.
Trượt mốc thì có nên tự phạt không?
Không nên. Tự phạt thường làm người ta bỏ cả mục tiêu. Chỉ cần không nhận phần thưởng của mốc đó, bắt đầu lại hôm sau, và nếu trượt nhiều lần ở cùng chỗ thì chia nhỏ mốc ra.
Phần thưởng có cần liên quan đến mục tiêu không?
Không bắt buộc. Liên quan thì càng tốt, như giày đi bộ cho mục tiêu đi bộ, nhưng điều quan trọng hơn là phần thưởng không làm ngược mục tiêu và nằm trong quỹ tự thưởng của bạn.
Đạt mốc sớm có nên thưởng to hơn đã định?
Không nên tăng. Cứ nhận đúng phần thưởng đã ghi. Tăng vì vui làm các mốc sau phải to dần lên mới có cảm giác, và bảng mốc sẽ vượt khỏi ngân sách ban đầu.
Có nên dùng bảng mốc tự thưởng cho mục tiêu tiết kiệm?
Có, với điều kiện phần thưởng lấy từ quỹ tự thưởng riêng chứ không rút từ khoản đang để dành. Phần thưởng cho mục tiêu tiết kiệm nên nhỏ và nghiêng về trải nghiệm ít tốn tiền.
Nên dán bảng mốc ở đâu để có tác dụng?
Ở chỗ bạn thấy hằng ngày mà không cần mở điện thoại: cửa tủ lạnh, cạnh bàn làm việc, trong ngăn ví. Đánh dấu từng mốc khi đạt để nhìn thấy quãng đường đã đi.