Muốn để dành cho một món tự thưởng lớn mà không đụng tiền sinh hoạt, bạn cần ba thứ: một quỹ tách riêng mang tên món đó, một tỷ lệ góp cố định chuyển ngay ngày nhận tiền, và một ngày đích tính sẵn bằng phép chia đơn giản. Thường mất từ ba đến mười tháng, tuỳ món lớn cỡ nào so với phần tiền bạn tự quyết mỗi tháng.
Gom quỹ trước rồi mua có cái lợi mà mua trước trả sau không có: khi đủ tiền, bạn được quyền đổi ý mà không mất gì. Phần dưới là cách tính số tháng, cách giữ quỹ không bị rút giữa chừng, và những gì cần kiểm lại vào ngày mua.
Vì sao món lớn cần quỹ riêng chứ không chờ tháng nào dư
Cách phổ biến nhất mà cũng ít hiệu quả nhất là "tháng nào dư thì mua". Tháng dư hiếm khi đến, vì tiền chưa có tên thì luôn có chỗ để tiêu: một bữa ăn với bạn, một món đồ nhỏ, một lần sửa xe. Cuối tháng nhìn lại, khoản dư đã tan thành nhiều khoản lẻ không ai nhớ.
Quỹ riêng đổi cách tiền được nhìn. Khi một khoản đã có tên là "quỹ chiếc xe đạp" hay "quỹ chuyến đi ra đảo", việc lấy nó ra tiêu cho thứ khác cần một quyết định rõ ràng, chứ không còn là trôi đi vô thức. Người ta ngại phá một khoản có tên hơn nhiều so với một khoản dư chung chung.
Một lý do khác là thời gian chờ. Món lớn thường đắt hơn mức bạn có thể quyết nhanh. Những tháng gom quỹ cũng là những tháng bạn tìm hiểu, đi xem tận nơi, hỏi người đã dùng. Đến lúc đủ tiền, nhiều người nhận ra món mình muốn đã đổi, có khi rẻ hơn, có khi tốt hơn, có khi không cần nữa. Cả ba kết quả đều tốt hơn một quyết định vội.
Cũng vì thế mà món tự thưởng lớn không nên mua bằng cách vay, trả góp hay thẻ tín dụng. Những cách đó đưa món về sớm, nhưng lấy đi khoảng thời gian cân nhắc, và biến một niềm vui thành một khoản phải trả hằng tháng. Món về nhà rồi mà mỗi tháng vẫn phải nghĩ tới nó như một khoản nợ thì cảm giác được thưởng phai đi rất nhanh.
Tính số tháng gom quỹ bằng một phép chia
Lấy giá trọn gói của món (gồm phụ kiện, phí giao, tiền lắp đặt) chia cho phần bạn góp mỗi tháng. Bảng dưới quy mọi thứ theo phần tiền tự quyết mỗi tháng, tức phần còn lại sau tiền nhà, tiền gửi gia đình, nợ cũ và tiết kiệm cố định.
| Món lớn cỡ | Góp 10% phần tự quyết | Góp 15% phần tự quyết | Góp 20% phần tự quyết |
|---|---|---|---|
| Bằng nửa tháng phần tự quyết | Khoảng 5 tháng | Khoảng 3,5 tháng | Khoảng 2,5 tháng |
| Bằng một tháng phần tự quyết | Khoảng 10 tháng | Khoảng 7 tháng | Khoảng 5 tháng |
| Bằng hai tháng phần tự quyết | Khoảng 20 tháng | Khoảng 14 tháng | Khoảng 10 tháng |
Nếu kết quả trên mười hai tháng, món đó có lẽ chưa hợp với giai đoạn hiện tại. Bạn có thể chọn bản thấp hơn, chọn mua đồ cũ chất lượng tốt, hoặc chia món thành nhiều phần để có phần dùng được sớm. Kéo quỹ quá dài thì hứng thú thường cạn trước khi tiền đủ.
Tỷ lệ góp trên 20% phần tự quyết nghe nhanh nhưng dễ gãy giữa chừng, vì bạn vẫn cần tiền cho những niềm vui nhỏ khác trong tháng. Với phần đông người, 10–15% là mức giữ được lâu.
Bảy bước lập quỹ cho một món
Các bước dưới đây mất khoảng nửa tiếng làm lần đầu. Sau đó chỉ cần vài phút mỗi tháng.
- Viết rõ tên món và giá trọn gói. Nếu chưa chắc giá, lấy mức cao nhất bạn đã thấy để có khoảng đệm.
- Chọn tỷ lệ góp mỗi tháng và tính ngày đích theo bảng trên. Ghi ngày đích vào lịch.
- Tách một nơi giữ quỹ riêng: một tài khoản tiết kiệm phụ, một ngăn trong ví điện tử ngân hàng, hay một phong bì nếu bạn quen dùng tiền mặt. Đặt tên bằng chính tên món.
- Chuyển tiền góp ngay trong ngày nhận lương hoặc nhận tiền công, trước khi tiêu bất cứ thứ gì khác. Góp cuối tháng gần như luôn hụt.
- Mỗi lần có khoản thu thêm như tiền làm thêm hay tiền bán đồ cũ, góp thêm một phần nhỏ. Không bắt buộc, nhưng rút ngắn được vài tuần.
- Ghi số dư quỹ mỗi tháng một lần, cùng ngày. Nhìn con số tăng đều là phần thưởng nhỏ giữa đường.
- Khi quỹ đạt khoảng 80%, bắt đầu đi xem, so sánh, đọc kỹ chế độ bảo hành. Không đi xem quá sớm, vì xem sớm dễ bị cám dỗ mua trước.
Bước bốn là bước quyết định. Người gom quỹ thành công hầu như đều chuyển tiền ngay đầu kỳ. Người góp cuối kỳ thì tháng nào có việc là tháng đó bỏ qua.
Tình huống: chị Ngân gom quỹ mua máy may
Chị Ngân là giáo viên tiểu học ở Đà Nẵng, thích may vá từ nhỏ, đang dùng chiếc máy may cũ của mẹ nay hay kẹt chỉ. Chị muốn một chiếc máy may gia đình tốt, giá trọn gói kèm bàn đạp và bộ chân vịt vào khoảng một tháng phần tiền tự quyết của chị.
Chị chọn góp 15% mỗi tháng, tính ra khoảng bảy tháng. Chị mở một ngăn tiết kiệm phụ, đặt tên "máy may", cài chuyển tự động vào ngày nhận lương. Hè có thêm tiền dạy phụ đạo, chị góp thêm một phần, rút ngắn được hơn một tháng.
Tháng thứ ba, xe máy hỏng phải sửa. Chị không rút quỹ máy may mà dùng quỹ dự phòng, rồi tạm giảm góp còn 10% trong hai tháng để bù lại quỹ dự phòng. Ngày đích lùi ba tuần, nhưng quỹ vẫn còn nguyên tên. Đến tháng thứ năm, khi quỹ gần đủ, chị đi xem ba loại máy, ngồi thử may trên từng máy và hỏi kỹ chuyện thay linh kiện.
Kết quả, chị chọn một chiếc rẻ hơn dự tính một chút nhưng có sẵn linh kiện thay thế ở gần nhà. Phần dư chị dùng mua vải và một khoá học cắt may ngắn cuối tuần. Chị nói điều chị thích nhất không phải chiếc máy, mà là cảm giác mua được món lớn mà không nợ ai đồng nào.
Giữa chừng cần tiền thì làm gì với quỹ
Có quỹ dự phòng trước, rồi mới có quỹ tự thưởng. Nếu bạn chưa có một khoản dự phòng cho việc bất ngờ, hãy dựng nó trước. Thiếu quỹ dự phòng thì quỹ tự thưởng sẽ luôn là thứ bị rút đầu tiên.
Việc cần thiết thì được rút, nhưng ghi lại. Sức khoẻ, sửa nhà, việc gia đình là lý do chính đáng. Rút xong, ghi số tiền và lý do, sau đó tính lại ngày đích. Quỹ lùi ngày chứ không biến mất.
Không rút cho một món tự thưởng khác. Đây là trường hợp hay xảy ra nhất: thấy món khác hấp dẫn hơn nên lấy quỹ cũ mua. Nếu thật sự đổi ý, hãy đổi tên quỹ và tính lại từ đầu, đừng rút một phần rồi để quỹ cũ dang dở.
Tạm giảm góp tốt hơn dừng hẳn. Tháng khó khăn, giảm từ 15% xuống 5% vẫn giữ được thói quen chuyển tiền đầu kỳ. Dừng hẳn một tháng thì tháng sau rất khó bắt đầu lại.
Tiền rút ra phải được trả lại quỹ trước khi góp tiếp. Sau một lần rút vì việc cần, tháng kế tiếp hãy coi khoản rút là phần phải bù, góp thêm dần cho đến khi số dư về lại mức cũ. Nếu bỏ qua bước này, quỹ cứ bị rút rồi quên, ngày đích lùi mãi mà không ai để ý.
Giữ hứng thú trong suốt những tháng gom quỹ
Mấy tháng chờ là đủ lâu để mất hứng. Vài cách nhỏ giúp mục tiêu còn sống:
- Dán hoặc lưu một hình ảnh của món đó ở nơi bạn hay nhìn thấy, ví dụ màn hình khoá điện thoại.
- Ghi những lần bạn ước có món đó: lần máy cũ kẹt chỉ, lần đôi giày cũ làm đau chân. Danh sách này nhắc bạn món đó giải quyết việc gì.
- Đặt các mốc nhỏ ở 25%, 50%, 75% và cho phép mình một niềm vui nhỏ không tốn tiền ở mỗi mốc.
- Tìm hiểu cách dùng, cách bảo quản món đó trong lúc chờ. Đến ngày mua bạn đã biết dùng, khỏi phải mua thêm thứ không cần.
- Kể với một người thân về mục tiêu. Có người hỏi thăm tiến độ thì bạn ít muốn bỏ dở.
Nếu đến giữa chặng mà bạn thấy không còn muốn món đó, đó không phải thất bại. Quỹ đã gom vẫn là tiền của bạn, có thể đổi sang mục tiêu khác hoặc nhập vào tiết kiệm.
Chỉ nên tránh một việc: đổi mục tiêu liên tục mỗi khi thấy món mới. Mỗi lần đổi là một lần bắt đầu lại phần tìm hiểu, và quỹ không bao giờ đến được ngày mua.
Ngày đủ quỹ: kiểm lại trước khi trả tiền
Đủ tiền rồi vẫn nên đi qua năm bước kiểm này. Mất một buổi, nhưng tránh được việc mua vội món đã chờ cả nửa năm.
- Hỏi lại mình: nếu hôm nay mới bắt đầu, mình có chọn đúng món này không?
- So giá trọn gói hiện tại với giá đã ghi lúc đầu. Nếu tăng nhiều, cân nhắc bản khác hoặc chờ thêm, không lấy tiền ngoài quỹ để bù.
- Đọc kỹ thời hạn bảo hành, nơi sửa chữa, có sẵn linh kiện thay thế không.
- Hỏi chính sách đổi trả trong những ngày đầu, nhất là với món cần dùng thử mới biết hợp hay không.
- Giữ hoá đơn và phiếu bảo hành ở một chỗ cố định ngay hôm mua.
Nếu sau năm bước bạn vẫn muốn, hãy mua mà không cần áy náy. Bạn đã làm đúng mọi bước của một người chi tiêu có kế hoạch.
Còn nếu bước một cho câu trả lời là không, đừng tiếc công chờ. Thời gian gom quỹ đã giúp bạn tránh một món mua sai, và số tiền trong quỹ vẫn nguyên đó để chọn lại món phù hợp hơn với bạn của hiện tại.
Câu hỏi thường gặp
Nên gom quỹ cho mấy món lớn cùng lúc?
Một món là dễ giữ nhất. Hai món thì được nếu chia tỷ lệ rõ ràng và mỗi quỹ một tên. Từ ba món trở lên, tiền góp mỗi quỹ quá mỏng, ngày đích xa quá nên dễ bỏ cả.
Gom quỹ bằng tiền mặt hay để trong tài khoản thì tốt hơn?
Tài khoản phụ có tên riêng thường an toàn và dễ theo dõi hơn. Tiền mặt hợp với người quen tiêu tiền mặt, nhưng nên để chỗ khó lấy và tránh để lẫn với tiền chi tiêu hằng ngày.
Đang gom thì món đó giảm giá, có nên mua ngay không?
Nếu quỹ đã đạt khoảng 80% và phần còn thiếu nằm trong khoản giảm giá, có thể cân nhắc. Nếu quỹ còn xa, đừng lấy tiền ngoài quỹ để chạy theo đợt giảm. Đợt giảm giá sẽ còn quay lại.
Có nên gửi quỹ tự thưởng vào khoản tiết kiệm có kỳ hạn không?
Với quỹ dưới một năm, nhiều người chọn tài khoản rút được bất cứ lúc nào cho đơn giản. Kỳ hạn ngắn cũng được nếu ngày đáo hạn khớp ngày đích và bạn hiểu rõ điều kiện rút trước hạn.
Gom quỹ xong lại không muốn mua nữa thì sao?
Đó là kết quả tốt. Bạn có thể đổi quỹ sang món khác trong danh sách, nhập vào tiết kiệm, hoặc giữ làm quỹ cho món lớn tiếp theo. Tiền không mất đi đâu.
Vì sao không nên trả góp món tự thưởng lớn?
Trả góp đưa món về sớm nhưng lấy mất thời gian cân nhắc và để lại khoản phải trả mỗi tháng. Món tự thưởng là thứ bạn muốn chứ không phải thứ bạn cần gấp, nên chờ đủ tiền gần như luôn là lựa chọn hợp lý hơn.