Năm đầu đi làm, quỹ tự thưởng hợp lý là khoảng 5 phần trăm lương, nhưng chỉ nên mở sau khi bạn đã gom được quỹ dự phòng bằng khoảng một tháng chi tiêu; trước mốc đó, giữ tự thưởng ở mức nhỏ và ưu tiên món giúp công việc. Thưởng theo quý thay vì theo tháng giúp mỗi lần thưởng đủ lớn để đáng nhớ.
Bài này không bàn chuyện tiêu tháng lương đầu tiên, vì đó là một dịp riêng. Ở đây là cả năm đầu: lúc thu nhập vừa ổn định, mọi thứ đều muốn mua, đồng nghiệp rủ ăn uống liên tục, và chi tiêu dễ tự phình lên theo lương mà không ai để ý. Bạn sẽ có thứ tự ưu tiên, bảng chia lương mẫu, lịch thưởng theo quý và cách nhận ra mình đang tiêu lố.
Thứ tự ưu tiên trước khi mở quỹ tự thưởng
Bước một: sống được bằng lương mà không xin thêm nhà. Nếu tháng đầu tiên vẫn cần gia đình hỗ trợ, chưa vội có quỹ vui riêng. Cho mình vài tháng để chi phí ăn ở và đi lại ổn định.
Bước hai: gom quỹ dự phòng bằng một tháng chi tiêu. Đây là khoản cho ốm, hỏng xe, mất việc đột ngột. Người mới đi làm thường chưa có, và chính vì chưa có nên mọi khoản bất ngờ đều thành áp lực.
Bước ba: mua đủ đồ đi làm cơ bản. Hai bộ quần áo đi làm tử tế, đôi giày đi được cả ngày, cái túi đựng máy tính chắc chắn. Những món này nghe như chi phí, nhưng chọn được món tốt thì chính nó cũng là phần thưởng dùng mỗi ngày.
Bước bốn: mở quỹ tự thưởng. Lúc này mới tách cố định một phần lương cho vui. Trước đó, bạn vẫn có thể thưởng mình bằng món nhỏ cỡ một bữa ăn ngoài, nhưng chưa nên gom cho món lớn.
Song song: bắt đầu để dành dài hạn, dù ít. Một phần nhỏ mỗi tháng cho mục tiêu xa như học thêm, mua xe, về sau là mua nhà. Thói quen hình thành năm đầu thường đi theo bạn nhiều năm.
Bảng chia lương mẫu cho người mới đi làm
Hãy thử với trường hợp của Quân, kỹ thuật viên bảo trì máy ở một khu công nghiệp tại Bắc Ninh, thuê phòng một mình, không phải gửi tiền về nhà. Quân chia lương theo tỷ lệ như sau, bạn chỉnh theo hoàn cảnh của mình.
| Khoản | Tỷ lệ gợi ý | Ghi chú khi điều chỉnh |
|---|---|---|
| Nhà ở, điện nước, đi lại | khoảng 30 đến 35 phần trăm | ở thành phố lớn có thể cao hơn, khi đó giảm phần ăn uống ngoài |
| Ăn uống | khoảng 25 phần trăm | nấu ăn vài bữa mỗi tuần giúp phần này giảm rõ |
| Quỹ dự phòng | khoảng 10 đến 15 phần trăm | đủ một tháng chi tiêu thì chuyển phần này sang để dành dài hạn |
| Để dành dài hạn | khoảng 10 phần trăm | không đụng vào cho tự thưởng |
| Gửi gia đình hoặc trả khoản phải trả | tuỳ hoàn cảnh | nếu có, lấy bớt từ ăn uống và tự thưởng, không lấy từ dự phòng |
| Học thêm, sách, khoá kỹ năng | khoảng 5 phần trăm | đây là khoản tăng lương cho bạn sau này |
| Quỹ tự thưởng | khoảng 5 phần trăm | mở sau khi có quỹ dự phòng; trước đó giữ 2 phần trăm |
| Linh tinh, quà tặng, hiếu hỉ | phần còn lại | năm đầu đám cưới bạn bè nhiều, đừng để phần này ăn vào quỹ dự phòng |
Tỷ lệ không cần chính xác tới từng phần trăm. Điều quan trọng là quỹ tự thưởng có con số trần rõ ràng, và nó nằm sau dự phòng trong thứ tự ưu tiên. Quân ghi bảng này vào ghi chú trong điện thoại và chuyển tiền sang các ngăn ngay ngày nhận lương.
Lịch tự thưởng theo quý cho năm đầu
Gom quỹ năm phần trăm lương trong ba tháng sẽ được một khoản đủ cho một món đáng nhớ, thay vì mười mấy món nhỏ quên ngay. Lịch mẫu của Quân:
| Quý | Mốc công việc gắn kèm | Món thưởng đã chọn | Vì sao chọn |
|---|---|---|---|
| Quý 1 | qua thời gian thử việc | một chiếc đèn bàn tốt và ghế ngồi đỡ lưng cho góc phòng trọ | tối nào cũng dùng để đọc tài liệu |
| Quý 2 | tự xử lý được ca bảo trì đầu tiên không cần người kèm | một chuyến đi ngắn hai ngày về biển cùng bạn thân | cần nghỉ thật sau ba tháng căng thẳng |
| Quý 3 | hoàn thành khoá học nội bộ | đôi giày đi bộ tốt để cuối tuần đi bộ đường dài | thay đôi giày cũ đã mòn đế |
| Quý 4 | tròn một năm làm việc | một lớp học ngắn về sửa đồ điện gia dụng | vừa vui vừa thêm nghề tay trái |
Lịch này viết từ đầu năm nhưng có thể đổi món. Thứ không đổi là mỗi quý chỉ một món chính, và không cộng dồn hai quý để mua một món vượt sức. Nếu quý nào phải rút dự phòng vì việc bất ngờ, quý đó bỏ thưởng hoặc thưởng bằng niềm vui không tốn tiền.
Đi ăn cùng đồng nghiệp: chi phí xã giao hay tự thưởng
Người mới đi làm thường bị cuốn vào nhịp ăn trưa ngoài, trà chiều, ăn tối sau giờ làm cùng đồng nghiệp. Ai cũng muốn hoà nhập, và từ chối nhiều lần dễ bị coi là khó gần. Vấn đề là những bữa này rất dễ được tính nhầm thành tự thưởng, rồi tới cuối tháng thấy quỹ vui đã hết mà không nhớ đã thưởng mình món gì.
Cách tách bạch là xếp các bữa xã giao vào khoản ăn uống, không xếp vào quỹ tự thưởng. Đặt một giới hạn cho số lần mỗi tuần, ví dụ ăn trưa ngoài hai buổi, các buổi còn lại mang cơm. Buổi tối sau giờ làm thì chọn tham gia những dịp có ý nghĩa như liên hoan cuối dự án, sinh nhật đồng nghiệp gần, còn các buổi thường thì có thể ghé ngồi một lúc rồi về sớm.
Câu từ chối mẫu không làm mất lòng: hôm nay mình có hẹn ở nhà, lần sau rủ mình nhé. Hoặc đề nghị một kiểu gặp rẻ hơn: cuối tuần đi bộ quanh hồ rồi uống nước nhé. Đa số đồng nghiệp lâu năm từng trải qua giai đoạn này và hiểu, và chính họ cũng thường quý người biết giữ nhịp chi tiêu của mình.
Dấu hiệu chi tiêu đang phình theo lương
Lạm phát lối sống là khi lương tăng bao nhiêu chi tiêu cũng tăng bấy nhiêu, nên dù thu nhập khá hơn bạn vẫn không dư được đồng nào. Năm đầu là lúc nó bắt đầu, khó thấy nhất. Kiểm mình mỗi quý bằng danh sách này:
- Bạn không còn nhớ lần gần nhất nấu ăn ở nhà là khi nào.
- Những món trước đây là phần thưởng, nay đã thành thói quen hằng tuần mà không còn thấy vui.
- Bạn đổi điện thoại, xe hoặc đồ dùng khi món cũ vẫn dùng tốt, chỉ vì đồng nghiệp đã đổi.
- Quỹ dự phòng không tăng thêm trong ba tháng liền dù lương không giảm.
- Bạn bắt đầu chia các món lớn thành nhiều kỳ trả tiền để mua sớm hơn.
- Cuối tháng bạn không nói được tiền đã đi đâu mà chỉ đoán.
Có hai dấu hiệu trở lên thì quý sau giảm quỹ tự thưởng về 2 phần trăm và quay lại nấu ăn vài bữa mỗi tuần. Đây không phải hình phạt mà là chỉnh lại nhịp. Khi lương tăng, hãy tăng phần để dành trước rồi mới tăng phần tự thưởng.
Tự thưởng bằng thời gian và kỹ năng, không chỉ bằng đồ
Người mới đi làm thường nghĩ tự thưởng là mua một món gì đó. Thật ra năm đầu đi làm là năm thiếu thời gian nhất: đi sớm về muộn, cuối tuần thì ngủ bù, gần như không còn giờ cho sở thích. Một phần thưởng rất đáng giá là một ngày nghỉ phép dùng trọn cho mình, không việc nhà, không hẹn ai, không mở thư công việc. Nó không tốn tiền quỹ, chỉ tốn một ngày phép bạn vốn đã có.
Một dạng khác là thưởng mình bằng kỹ năng. Một khoá học ngắn về nấu ăn, bơi, vẽ, sửa đồ, hay một ngoại ngữ học cho vui chứ không vì công việc. Kỹ năng ở lại với bạn rất lâu sau khi món đồ đã cũ. Quân chọn lớp sửa đồ điện gia dụng làm phần thưởng cuối năm vì vừa gần nghề vừa giúp anh tự sửa quạt, nồi cơm trong phòng trọ thay vì mua mới.
Cách cân đối đơn giản: nếu quý này bạn đã thưởng mình bằng đồ vật, quý sau hãy thử chọn trải nghiệm hoặc kỹ năng, và ngược lại. Xen kẽ như vậy giúp phòng trọ không chất đầy đồ, và năm đầu đi làm để lại cho bạn cả những kỷ niệm, chứ không chỉ một danh sách món đã mua. Cuối năm, khi nhìn lại bốn quý, bạn sẽ thấy phần thưởng nào còn làm mình vui và phần thưởng nào đã quên.
Món nào nên mua bằng quỹ, món nào nên mua bằng tiền chi tiêu
Người mới đi làm hay nhầm giữa đồ cần cho công việc và món tự thưởng. Đôi giày đi làm hỏng thì thay bằng tiền chi tiêu, không trừ vào quỹ vui. Ngược lại, nếu bạn muốn đổi đôi giày còn tốt sang đôi đẹp hơn thì đó là tự thưởng, phải lấy từ quỹ. Phân biệt rõ như vậy giúp quỹ vui không bị ăn mòn bởi những thứ thật ra là chi phí bắt buộc.
Có một nhóm món nằm giữa: ghế ngồi tốt, đèn bàn, tai nghe dùng khi làm việc. Chúng vừa phục vụ công việc vừa làm bạn dễ chịu. Với nhóm này, cách công bằng là trả một nửa từ khoản học và đồ làm việc, một nửa từ quỹ tự thưởng. Quân mua chiếc ghế quý một theo cách đó, nên quỹ vẫn còn dư cho một bữa ăn ngon cuối tháng.
Câu tự hỏi trước khi bấm mua: nếu không có món này, công việc của mình có bị ảnh hưởng không. Có thì đó là chi phí. Không thì đó là tự thưởng, và phải chờ tới lượt trong lịch quý. Câu hỏi này mất chưa tới một phút nhưng giữ cho quỹ vui đúng nghĩa của nó.
Câu hỏi thường gặp
Người mới đi làm phải gửi tiền về nhà thì có nên tự thưởng không?
Vẫn nên giữ một khoản nhỏ, khoảng 2 phần trăm lương, để bạn không thấy mình đi làm chỉ để chi trả. Món thưởng chọn loại nhỏ hoặc trải nghiệm ít tốn, còn món lớn thì gom lâu hơn.
Chưa có quỹ dự phòng mà muốn mua một món lớn thì sao?
Hãy đợi. Gom dự phòng trước, vì nếu có chuyện bất ngờ trong lúc vừa mua món lớn, bạn sẽ phải vay hoặc bán lại với giá thấp. Trong thời gian chờ, ghi món đó vào danh sách và xem sau ba tháng mình còn muốn không.
Lương tăng thì quỹ tự thưởng có tăng theo không?
Tăng theo tỷ lệ là tự nhiên, nhưng nên tăng phần để dành trước. Một cách đơn giản là chia phần lương tăng thêm làm hai: một nửa vào để dành dài hạn, nửa còn lại chia cho chi tiêu và tự thưởng.
Thưởng theo tháng hay theo quý thì tốt hơn?
Với người mới đi làm, theo quý thường tốt hơn vì mỗi lần đủ tiền cho một món đáng nhớ. Mỗi tháng vẫn có thể giữ một niềm vui nhỏ cỡ một bữa ăn ngoài, miễn nằm trong tỷ lệ đã định.
Đồ đi làm như quần áo, giày có tính là tự thưởng không?
Đồ thay thế khi món cũ hỏng là chi phí công việc. Chỉ khi bạn đổi món còn tốt sang món đẹp hơn, đắt hơn vì thích thì mới tính là tự thưởng và lấy từ quỹ vui.
Có nên dùng tiền thưởng cuối năm để tự thưởng hết không?
Không nên dùng hết. Cách nhiều người áp dụng là chia khoản thưởng thành ba phần: một phần lớn cho dự phòng và để dành, một phần cho việc nhà, một phần nhỏ cho món tự thưởng đã mong từ lâu.