Người làm tự do nên tự thưởng khi tiền của một dự án đã thực sự về tài khoản, không phải lúc ký hợp đồng hay nộp bài, và trích một tỷ lệ cố định, khoảng 5 phần trăm mỗi khoản thu, vào quỹ thưởng; quỹ đệm cho những tháng ít việc phải đầy trước. Thưởng theo dòng tiền thật giúp bạn không tiêu trước khoản chưa chắc có, và không phải trả giá bằng quỹ đệm khi khách trả chậm.
Thu nhập của người làm tự do lên xuống theo dự án: tháng này ba khoản về một lúc, tháng sau không có gì, có khi cả quý chỉ một dự án. Kiểu tự thưởng theo tháng như người làm công ăn lương không hợp. Bài này đi qua quy tắc thưởng theo tiền đã về, bảng mức thưởng theo tình trạng dòng tiền, cách lập quỹ đệm trước khi lập quỹ vui, và cách dùng những khoảng trống giữa hai dự án làm phần thưởng.
Cái bẫy thưởng trước khi tiền về
Hãy hình dung Nam, thiết kế đồ hoạ tự do ở Hà Nội, nhận làm bộ nhận diện cho một quán ăn. Ngày ký hợp đồng, Nam vui quá và mua luôn một chiếc ghế làm việc mới, nghĩ rằng một tháng nữa tiền dự án về sẽ bù. Dự án kéo dài vì khách sửa nhiều lần, thanh toán chậm thêm hai tháng. Trong hai tháng đó, Nam phải rút quỹ đệm để trả tiền nhà.
Đây là cái bẫy phổ biến nhất của người làm tự do: coi hợp đồng đã ký, bài đã nộp là tiền đã có. Trong thực tế, khách có thể trả chậm, cắt bớt, đổi ý, thậm chí không trả. Mọi kế hoạch chi tiêu dựa trên khoản chưa về đều là đặt cược. Khi khoản đó là tiền cho tự thưởng, cái giá của đặt cược sai không chỉ là tiền mà còn là cảm giác tội lỗi kéo dài.
Quy tắc đơn giản Nam dùng từ đó: chỉ được thưởng khi tiền đã nằm trong tài khoản. Ký hợp đồng thì ăn mừng bằng một bữa cơm nhà ngon hơn thường, nộp bài thì nghỉ một buổi chiều, còn món thưởng tốn tiền thì đợi tới ngày nhận thông báo chuyển khoản. Cách này nghe chậm, nhưng nó giữ cho mọi món thưởng đều được trả bằng tiền thật.
Chia mỗi khoản thu khi tiền về
Người làm tự do không có ngày nhận lương cố định, nên mỗi khoản thu về là một lần chia. Làm ngay trong ngày tiền về, trước khi tiêu bất cứ đồng nào:
- Trích phần thuế và các khoản phải nộp theo quy định vào một ngăn riêng, không coi đó là tiền của mình.
- Trích khoảng 20 đến 30 phần trăm vào quỹ đệm cho tới khi quỹ đủ khoảng ba đến sáu tháng chi tiêu.
- Trích khoảng 10 phần trăm vào để dành dài hạn, vì người làm tự do không có ai đóng giúp các khoản cho tuổi già.
- Trích khoảng 5 phần trăm vào quỹ tự thưởng.
- Trích một phần nhỏ vào quỹ công cụ làm việc: phần mềm, máy móc, khoá học nâng nghề.
- Phần còn lại chuyển vào tài khoản chi tiêu, chia ra dùng đều cho các tháng tới, không tiêu hết trong tháng này.
Khi quỹ đệm đã đủ, phần trích vào quỹ đệm chuyển sang để dành dài hạn, quỹ tự thưởng có thể tăng nhẹ lên khoảng 7 phần trăm. Nam ghi các tỷ lệ này vào một bảng tính đơn giản, mỗi khoản thu về là thêm một dòng.
Mức thưởng theo tình trạng dòng tiền
Thay vì thưởng theo lịch, người làm tự do nhìn vào quỹ đệm để biết mình được thưởng ở mức nào. Bảng của Nam:
| Tình trạng quỹ đệm | Mức thưởng cho phép | Ví dụ món | Việc cần làm song song |
|---|---|---|---|
| Dưới một tháng chi tiêu | chỉ niềm vui không tốn tiền | đi bộ, nấu món ngon ở nhà, gặp bạn uống nước tự pha | dồn sức tìm thêm khách, cắt khoản không cần |
| Một đến ba tháng | nhỏ, bằng một bữa ăn ngoài | một bữa ăn với bạn sau khi nhận tiền, một cuốn sách | tiếp tục bổ sung quỹ đệm |
| Ba đến sáu tháng | vừa, khoảng một ngày công | tai nghe dùng làm việc, lớp học ngắn | bắt đầu để dành dài hạn đều |
| Trên sáu tháng | gom cho món lớn | chuyến đi xa vài ngày giữa hai dự án, ghế làm việc tốt | xem lại giá dịch vụ, có thể nhận ít việc mà chọn kỹ hơn |
Bảng này nhắc rằng tự thưởng của người làm tự do phụ thuộc vào độ an toàn, không phụ thuộc vào cảm giác tháng này kiếm được nhiều. Một tháng kiếm nhiều nhưng quỹ đệm đang mỏng thì phần lớn tiền vẫn phải vào quỹ đệm.
Biến khoảng trống giữa hai dự án thành phần thưởng
Người làm tự do có một thứ người làm công ít có: khoảng trống giữa hai dự án. Nhiều người sợ khoảng trống đó vì không có tiền vào, và lao ngay vào tìm việc mới không nghỉ. Nếu quỹ đệm đã đủ, khoảng trống này chính là phần thưởng lớn nhất, vì bạn có thể nghỉ vào ngày thường, đi chơi khi mọi nơi đều vắng.
Nam lên kế hoạch cho mỗi khoảng trống một cách có chủ ý. Ba ngày đầu nghỉ hẳn: không mở thư, không nhận tin nhắn khách, đi bộ, ngủ, gặp bạn. Ba ngày tiếp theo dành cho việc cho mình: học một kỹ năng mới, sắp lại bộ hồ sơ năng lực, dọn dẹp máy tính. Sau đó mới bắt đầu liên hệ khách mới. Khoảng trống được chia như vậy không bị phí, lại không làm Nam thấy tội lỗi vì nghỉ.
Nếu quỹ đệm còn mỏng, khoảng trống vẫn có thể là phần thưởng, chỉ là ngắn hơn: một ngày nghỉ trọn trước khi tìm việc. Điều quan trọng là đừng để khoảng trống trôi qua trong lo âu, ngồi làm mới trang tìm việc liên tục. Một ngày nghỉ có kế hoạch giúp bạn quay lại làm việc với cái đầu tỉnh táo hơn hẳn.
Những chỗ người làm tự do hay tiêu lố
Tháng nhiều tiền tiêu như thể tháng nào cũng vậy. Một tháng ba khoản về cùng lúc dễ làm bạn tưởng thu nhập của mình là như thế. Chia đều số tiền đó cho các tháng tới mới ra thu nhập thật.
Mua công cụ làm việc thật ra là tự thưởng. Máy tính mới, màn hình to, phần mềm đắt có khi cần cho công việc, có khi chỉ là thích. Hỏi: không có món này, mình có mất khách hay làm chậm hẳn không. Nếu không, đó là tự thưởng, lấy từ quỹ thưởng.
Ngồi quán cà phê làm việc mỗi ngày. Ra quán để đổi không khí là hợp lý, nhưng mỗi ngày thì khoản này cộng lại rất lớn. Giữ hai ba buổi một tuần, các buổi còn lại làm ở nhà hoặc thư viện.
Đăng ký nhiều gói dịch vụ trả hằng tháng. Người làm tự do hay đăng ký nhiều gói phần mềm, gói lưu trữ, gói học. Mỗi quý rà lại một lần, huỷ gói không dùng tới trong tháng qua.
Không tự trả lương cho mình. Khi tiêu thẳng từ tiền khách trả, bạn không biết mình thật sự kiếm được bao nhiêu. Tự chuyển cho mình một khoản cố định mỗi tháng từ tài khoản dự án sang tài khoản chi tiêu.
Câu tự hỏi trước món thưởng lớn
Trước khi dùng quỹ thưởng cho một món lớn, Nam tự trả lời mấy câu dưới đây. Trả lời đủ mà vẫn muốn thì mới mua:
- Tiền cho món này đã nằm trong quỹ thưởng chưa, hay mình đang tính vào khoản sắp về?
- Quỹ đệm hiện đủ mấy tháng chi tiêu?
- Trong ba tháng tới, mình đã có những dự án nào chắc chắn, đã ký và đã nhận đặt cọc?
- Nếu tháng sau không có việc, món này có làm mình phải rút quỹ đệm không?
- Món này làm mình vui vì bản thân nó, hay vì muốn bù cho mấy tuần căng thẳng vừa qua?
- Mình đã chờ ít nhất một tuần kể từ lúc muốn mua chưa?
Câu thứ năm rất quan trọng với người làm tự do, vì những tuần chạy hạn chót thường làm mình muốn bù đắp bằng mua sắm. Nếu câu trả lời là để bù, có khi điều bạn cần là vài ngày nghỉ, không phải một món đồ. Còn câu cuối là phép thử đơn giản nhất: món nào sau một tuần vẫn còn muốn, kèm đủ tiền trong quỹ thưởng, thì cứ mua và dùng cho thật vui.
Khi nhà cũng là chỗ làm: tách phần thưởng khỏi công việc
Người làm tự do thường làm việc ở nhà, và điều đó có một mặt khó: không có ranh giới giữa giờ làm và giờ nghỉ. Một buổi tối định nghỉ ngơi dễ thành buổi trả lời tin nhắn khách, một ngày Chủ nhật định đi chơi lại ngồi sửa nốt bản thiết kế. Phần thưởng bằng thời gian vì thế cứ bị công việc lấn vào mà không ai nhận ra.
Nam giải quyết bằng vài quy ước rất cụ thể. Bàn làm việc chỉ để làm việc, không ăn ở đó, không xem phim ở đó. Sau bảy giờ tối, Nam tắt thông báo tin nhắn công việc, khách gấp thì gọi, mà khách gọi thật thì rất ít. Mỗi tuần có một ngày Nam ra khỏi nhà hẳn từ sáng, đi bơi, đi chợ, gặp bạn. Những quy ước đó chính là một dạng phần thưởng không tốn tiền, nhưng giữ cho Nam không kiệt sức sau vài năm làm tự do.
Cũng vì làm một mình nên người làm tự do dễ thiếu những phần thưởng mà người làm ở cơ quan có sẵn: lời khen của đồng nghiệp, bữa liên hoan cuối dự án, cảm giác cả nhóm cùng xong việc. Hãy tự tạo lại những thứ đó: kể cho một người bạn khi xong dự án khó, rủ hai ba người cùng làm tự do đi ăn cuối tháng, ghi lại những dự án mình tự hào vào một cuốn sổ. Phần thưởng không nhất thiết là món đồ, có khi chỉ là được người khác biết mình vừa làm xong một việc tốt.
Câu hỏi thường gặp
Người làm tự do nên để quỹ đệm bao nhiêu trước khi tự thưởng món lớn?
Khoảng ba đến sáu tháng chi tiêu là mức an toàn. Trước khi đạt mức đó, chỉ nên thưởng mình bằng những món nhỏ hoặc niềm vui không tốn tiền, phần lớn tiền dư dồn vào quỹ đệm.
Khách đã đặt cọc thì có được tính để tự thưởng không?
Tiền đặt cọc đã về tài khoản thì được tính, nhưng chỉ phần đã về. Không tính phần còn lại của hợp đồng, vì dự án có thể kéo dài hoặc bị cắt.
Tháng không có thu nhập thì có nên dừng hẳn tự thưởng không?
Dừng phần tốn tiền, nhưng giữ những niềm vui miễn phí như đi bộ, gặp bạn, đọc sách. Nếu quỹ thưởng còn dư từ những tháng trước thì có thể dùng một phần nhỏ, không rút quỹ đệm.
Mua thiết bị làm việc có tính là tự thưởng không?
Nếu thiếu nó bạn làm chậm hẳn hoặc mất khách thì đó là chi phí công việc. Nếu chỉ là nâng cấp vì thích khi món cũ vẫn tốt thì tính là tự thưởng và lấy từ quỹ thưởng.
Có nên nhận thêm việc để có tiền tự thưởng không?
Nhận thêm việc khi bạn còn sức là hợp lý, nhưng nếu phải thức khuya liên tục để có tiền thưởng thì phần thưởng mất ý nghĩa. Nhiều khi một ngày nghỉ đáng giá hơn một món mua bằng tiền làm thêm.