Người làm ca xoay nên gắn phần thưởng vào cuối mỗi chuỗi ca, nhất là sau chuỗi ca đêm, thay vì theo tuần hay theo tháng như người làm giờ hành chính; món đáng chọn trước tiên là thứ giúp ngủ và nghỉ tốt hơn trong giờ ngược. Quỹ chỉ cần khoảng 3 đến 5 phần trăm thu nhập, phần còn lại của sức lực và tiền nên dành cho những ngày nghỉ bù.
Nhịp làm ca đặt ra những cái bẫy riêng: đói và mệt vào lúc nửa đêm, đi ngủ khi cả khu đang thức, ngày nghỉ rơi vào giữa tuần lúc bạn bè đi làm. Bài này đi qua cách đặt lịch thưởng theo chu kỳ ca, danh sách món cho giấc ngủ ban ngày và bữa ăn sau ca, những khoản tiêu lố đặc trưng của người làm ca, và cách dùng ngày nghỉ giữa tuần làm phần thưởng.
Vì sao tự thưởng theo tuần không hợp với người làm ca
Hãy hình dung chị Mai, công nhân may ở một khu công nghiệp tại Đồng Nai, làm ca xoay: một tuần ca sáng, một tuần ca chiều, một tuần ca đêm. Chị từng thử kiểu tự thưởng cuối tuần như đồng nghiệp làm hành chính, nhưng cuối tuần của chị lúc thì là ngày làm, lúc là ngày ngủ bù sau ca đêm. Phần thưởng cứ bị dời, rồi dồn lại thành một lần mua sắm lớn vào ngày nhận lương.
Người làm ca có nhịp sống riêng, và phần thưởng nên đi theo nhịp đó. Đơn vị tính hợp lý là chuỗi ca: hết một tuần ca đêm, hết một đợt trực dài, hết đợt tăng ca cuối năm. Đó là những mốc cơ thể thật sự cần nghỉ và tinh thần cần được ghi nhận. Thưởng đúng mốc đó có tác dụng hơn hẳn thưởng theo lịch của người khác.
Một lý do nữa: người làm ca đêm thường có phụ cấp ca đêm. Nhiều người coi khoản này là tiền thêm và tiêu thoải mái. Thực ra nó là tiền đổi bằng giấc ngủ và sức khoẻ. Cách hợp lý là lấy một phần nhỏ của phụ cấp ca đêm làm quỹ thưởng sau chuỗi ca đêm, phần lớn còn lại để dành, vì người làm ca lâu năm thường cần một khoản đệm cho lúc muốn chuyển sang việc giờ giấc ổn định hơn.
Lịch thưởng theo chu kỳ ca
Lịch mẫu của chị Mai theo ba tuần xoay ca. Bạn thay bằng chu kỳ của chỗ mình làm.
| Mốc | Mức thưởng | Món hoặc việc gợi ý | Ghi chú |
|---|---|---|---|
| Hết tuần ca sáng | nhỏ, bằng một ly nước ngoài quán | chiều đi chợ mua trái cây mình thích, nấu một món ngon | còn sức, chỉ cần niềm vui nhỏ |
| Hết tuần ca chiều | nhỏ | buổi sáng ngủ dậy muộn rồi đi bộ ra công viên, ngồi ăn sáng thong thả | tận dụng buổi sáng rảnh |
| Hết tuần ca đêm | vừa, khoảng một bữa ăn ngoài tử tế | một ngày nghỉ trọn: ngủ đủ, chiều đi gội đầu, tối ăn bữa ngon cùng người thân | mốc quan trọng nhất |
| Hết đợt tăng ca dài | vừa đến lớn, lấy từ phần phụ cấp tăng ca | một món cho giấc ngủ, một chuyến về quê thăm nhà | không dùng hết tiền tăng ca |
| Cuối năm | gom | một đôi giày đứng cả ca êm chân, một chuyến đi ngắn | gom từ phần dư của cả năm |
Chị Mai dán lịch ca cạnh lịch thưởng. Nhìn vào là biết còn mấy ngày nữa tới mốc thưởng, điều đó giúp những đêm cuối của tuần ca đêm dễ chịu hơn.
Món cho giấc ngủ ban ngày đáng đầu tư trước
Người làm ca đêm phải ngủ khi trời sáng và nhà xung quanh đang ồn. Món làm giấc ngủ ban ngày dễ hơn thường là phần thưởng dùng được ngay và dùng lâu. Đây không phải lời hứa chữa mất ngủ, chỉ là điều kiện phòng ngủ tốt hơn:
- Rèm chắn sáng dày, che kín cả mép cửa sổ; đây thường là món thay đổi rõ nhất.
- Miếng che mắt vải mềm, chọn loại không đè lên mắt.
- Nút bịt tai mềm, hoặc một chiếc quạt có tiếng chạy đều để át tiếng xe và tiếng hàng xóm.
- Một bộ ga gối vải thoáng, giặt dễ, có thể thay đổi luân phiên.
- Đèn ngủ ánh vàng nhẹ để đi lại khi về nhà lúc tờ mờ sáng mà không phải bật đèn trần.
- Một tấm bảng nhỏ treo cửa phòng để người nhà biết bạn đang ngủ, tự tay vẽ hình thay cho chữ cũng được.
Nếu thu nhập còn eo hẹp, hãy làm theo thứ tự trên, mỗi chuỗi ca đêm thêm một món. Sau ba chu kỳ, phòng ngủ của bạn đã khác hẳn. Còn nếu đã làm đủ những thứ này mà vẫn khó ngủ kéo dài, nên đi khám thay vì tiếp tục mua thêm đồ.
Những khoản tiêu lố đặc trưng của người làm ca
Đặt đồ ăn khuya sau ca. Về nhà lúc nửa đêm, đói và mệt, đặt đồ ăn giao tới là việc dễ nhất. Một hai lần thì không sao, nhưng mỗi đêm một lần thì vừa tốn hơn cả quỹ vui, vừa toàn đồ nhiều dầu mỡ. Cách thay thế: nấu sẵn một nồi cháo, súp hoặc luộc sẵn trứng, khoai trước khi đi ca.
Mua sắm lúc mất ngủ. Nằm mãi không ngủ được, lướt điện thoại, và giỏ hàng đầy dần. Nguyên tắc đơn giản: không bấm mua trong khoảng từ khi tan ca đến khi ngủ dậy. Lưu lại, đợi tỉnh táo hẳn mới xem.
Đồ uống tăng tỉnh táo mua hằng ngày. Nhiều người làm ca đêm mua đồ uống đóng lon để chống buồn ngủ mỗi ca. Khoản này cộng lại rất lớn trong tháng và không tốt nếu dùng thường xuyên. Bình nước giữ nhiệt mang trà tự pha là lựa chọn tiết kiệm hơn.
Ngày nghỉ bù dùng để đi mua sắm cho đỡ chán. Ngày nghỉ giữa tuần bạn bè đi làm hết, trung tâm thương mại vắng, và việc đi dạo xem đồ dễ thành mua đồ. Hãy lên kế hoạch cho ngày nghỉ từ trước.
Tiêu hết tiền tăng ca vì thấy mình xứng đáng. Đúng là bạn xứng đáng, nhưng tiền tăng ca là tiền đổi bằng sức. Dùng khoảng một phần năm cho thưởng, phần còn lại để dành.
Biến ngày nghỉ giữa tuần thành phần thưởng thật sự
Một điều người làm ca hay than là ngày nghỉ không trùng ai. Nhưng nhìn theo hướng khác, ngày nghỉ giữa tuần có những thứ người làm giờ hành chính rất thèm: công viên vắng, chợ sáng không chen, thư viện yên tĩnh, bể bơi gần như không có người, quán ăn ngon không phải xếp hàng. Đó là một dạng phần thưởng không tốn thêm tiền.
Chị Mai lập một danh sách ngắn những việc chỉ làm được vào ngày thường: đi bơi buổi sáng ở bể bơi công cộng, ghé thư viện tỉnh đọc tạp chí, đi chợ sáng mua cá tươi, đạp xe một vòng hồ lúc vắng người. Mỗi ngày nghỉ sau chuỗi ca đêm, chị chọn một việc trong danh sách, cộng thêm một bữa trưa ngon, và để trống buổi chiều cho ngủ. Chị nói ngày nghỉ giữa tuần giờ đây là thứ chị mong nhất.
Nếu bạn muốn gặp bạn bè hay người thân, hãy hẹn trước theo lịch ca của mình, gửi lịch cho nhóm bạn thân để họ biết ngày nào bạn rảnh. Đừng chờ tới ngày nghỉ mới gọi, vì lúc đó ai cũng đã có việc.
Lập quỹ thưởng từ phụ cấp ca đêm
Cách chia đơn giản cho người có phụ cấp ca đêm hoặc tiền tăng ca. Làm ngay khi nhận lương:
- Tách riêng phần phụ cấp ca đêm và tiền tăng ca khỏi lương cơ bản, xem tháng này được bao nhiêu.
- Lấy khoảng một phần năm khoản đó cho quỹ thưởng sau chuỗi ca.
- Phần còn lại chuyển vào để dành, đặt tên cho ngăn đó là quỹ chuyển việc hoặc quỹ sức khoẻ, để nhớ đây là tiền đổi bằng sức.
- Lương cơ bản dùng cho chi tiêu hằng tháng như bình thường, không tính phụ cấp vào để tránh quen tiêu theo mức cao.
- Tháng nào không có ca đêm, quỹ thưởng chỉ dùng phần dư của tháng trước hoặc dùng niềm vui không tốn tiền.
- Cuối năm, xem tổng quỹ để dành từ phụ cấp, chọn một phần nhỏ cho món thưởng lớn cuối năm.
Cách chia này giúp bạn không lệ thuộc vào ca đêm. Nếu một ngày bạn chuyển sang làm giờ hành chính, mức sống không bị hụt vì bạn chưa từng tiêu phần phụ cấp cho sinh hoạt hằng ngày.
Đồ mang theo ca: phần thưởng dùng mỗi ngày làm
Ngoài giấc ngủ, những món mang theo trong ca cũng đáng được đầu tư dần, vì bạn dùng chúng nhiều giờ mỗi ngày. Bảng dưới đây xếp theo thứ tự nên mua trước, kèm cách chọn và lỗi hay gặp.
| Món | Vì sao đáng | Cách chọn | Lỗi hay gặp |
|---|---|---|---|
| Giày hoặc dép đứng ca | đứng hoặc đi lại cả ca, chân mỏi là cả ngày mệt | đế dày vừa, êm, chống trơn, đúng quy định an toàn của xưởng | chọn theo kiểu dáng, mua vừa khít lúc sáng nên chiều bị chật |
| Bình nước giữ nhiệt | mang trà, nước ấm từ nhà, bớt mua đồ uống mỗi ca | nắp kín, rửa được hết các góc, cỡ vừa túi | mua bình quá to, mang vài hôm rồi để ở nhà |
| Hộp cơm giữ ấm | ăn bữa nhà nấu giữa ca đêm | nhiều ngăn, nắp khoá chắc, dễ rửa | hộp có ngóc ngách khó rửa, để lâu bị mùi |
| Áo khoác mỏng đi đường đêm | đi về lúc sáng sớm hoặc nửa đêm trời lạnh, mưa | chống gió, có màu sáng hoặc dải phản quang để xe khác dễ thấy | chọn màu tối toàn bộ |
| Túi đeo nhỏ | đựng đồ cá nhân gọn khi vào ca | vải bền, khoá kéo tốt, vừa tủ đồ ở xưởng | mua túi quá nhiều ngăn, nặng |
Chị Mai mua lần lượt mỗi chuỗi ca đêm một món trong bảng, bắt đầu từ đôi giày. Chị kể đôi giày mới là phần thưởng chị cảm nhận rõ nhất, vì từ ngày có nó, mỗi lần tan ca chị không còn phải ngồi xoa chân trước khi đi về. Còn bình nước giữ nhiệt thì tự trả lại tiền chỉ sau vài tuần, nhờ bỏ được thói quen mua đồ uống ở căng tin mỗi ca.
Câu hỏi thường gặp
Làm ca đêm có nên thưởng mình bằng một bữa ăn lớn sau ca không?
Thỉnh thoảng thì được, nhưng bữa nhiều dầu mỡ ngay trước khi ngủ dễ làm giấc ngủ ban ngày khó hơn. Bữa ngon nên để vào ngày nghỉ, còn sau ca chọn món nhẹ đã chuẩn bị sẵn.
Ngân sách eo hẹp thì món nào cho giấc ngủ nên mua trước?
Rèm chắn sáng thường là món nên mua đầu tiên vì thay đổi rõ nhất. Sau đó tới miếng che mắt và nút bịt tai, đều là món nhỏ, ít tiền. Bộ ga gối có thể để sau.
Tiền tăng ca nên dùng bao nhiêu cho tự thưởng?
Khoảng một phần năm là mức vừa. Phần còn lại nên để dành vì tiền tăng ca đổi bằng sức khoẻ, và khoản đệm này giúp bạn có lựa chọn khi muốn nghỉ bớt ca hoặc chuyển việc.
Người làm ca có nên đăng ký gói tập thể dục dài hạn không?
Nên cân nhắc kỹ vì lịch ca thay đổi dễ làm bạn bỏ buổi. Chọn nơi mở cửa nhiều khung giờ, trả theo tháng hoặc theo buổi, và thử một tháng trước khi nghĩ tới gói dài.
Làm sao để người nhà hiểu giờ ngủ ban ngày cũng là giờ ngủ thật?
Nói rõ lịch ca của mình, dán lịch ở chỗ cả nhà thấy, và thống nhất vài quy ước như không gọi khi cửa phòng đóng. Một tấm bảng nhỏ treo cửa cũng giúp người nhà nhớ.