Khi có khoản tiền bất ngờ, phần tự thưởng nên chiếm từ khoảng 5% đến 30%, tuỳ bạn đang có nợ, chưa có quỹ dự phòng, hay đã ổn định. Thứ tự dùng là: lo khoản bắt buộc và nợ trước, rồi quỹ dự phòng, rồi mục tiêu đang dở, cuối cùng mới tới phần tự thưởng.
Khoản bất ngờ dễ tiêu nhất vì không ai lên kế hoạch cho nó từ trước, nên nó thường tan vào nhiều món lẻ trong vài tuần. Chia theo tỷ lệ ngay từ đầu giúp bạn vừa được vui với một phần, vừa để phần lớn còn lại làm việc lâu dài cho mình. Dưới đây là thứ tự dùng, bảng tỷ lệ theo bốn tình trạng tài chính, cách chọn món theo cỡ phần tự thưởng, và những chỗ hay sai.
Khoản tiền bất ngờ gồm những gì
Khoản bất ngờ là bất cứ khoản thu nào không nằm trong thu nhập đều đặn bạn đã dùng để lập kế hoạch tháng. Đó có thể là tiền thưởng dự án ngoài dự tính, tiền làm thêm một lần, tiền hoàn thuế thu nhập, tiền bán lại xe cũ hay đồ không dùng, tiền mừng nhận được, hay một khoản người thân gửi cho.
Điều chung của chúng là bạn sống được bình thường khi không có chúng. Chính vì vậy, bạn có nhiều tự do hơn khi quyết định dùng chúng, và cũng vì vậy mà chúng dễ bị tiêu hết mà không để lại gì.
Cần phân biệt khoản bất ngờ với khoản đều đặn trá hình. Tiền thưởng cuối năm mà công ty bạn năm nào cũng trả là khoản có thể dự tính, nên nằm trong kế hoạch năm của bạn rồi. Tiền làm thêm mà tháng nào bạn cũng nhận thì nên tính vào thu nhập tháng, không nên coi là bất ngờ. Chỉ những khoản thật sự ngoài dự tính mới áp dụng cách chia dưới đây.
Cuối cùng, khoản bất ngờ không phải lúc nào cũng là tin vui trọn vẹn. Tiền bảo hiểm sau một sự cố, tiền đền bù sau một mất mát, những khoản đó nên dành cho đúng việc đã gây ra nó, không đưa vào phần tự thưởng.
Thứ tự dùng trước khi tới phần tự thưởng
Đi lần lượt từng bước. Bước nào chưa xong thì phần tự thưởng nhỏ lại, chứ không bỏ hẳn.
- Kiểm các khoản bắt buộc đang trễ: tiền nhà, tiền điện nước, tiền học. Có khoản nào trễ thì trả trước hết.
- Kiểm các khoản nợ: nợ người thân, nợ có lãi. Trả bớt khoản lãi cao trước. Trong giai đoạn còn nợ có lãi, phần tự thưởng chỉ nên rất nhỏ.
- Kiểm quỹ dự phòng: nếu chưa có khoản đủ sống vài tháng khi mất thu nhập, dồn phần lớn vào đây.
- Kiểm mục tiêu đang dở: quỹ học, quỹ sửa nhà, quỹ món tự thưởng lớn đang gom. Góp một phần để rút ngắn thời gian.
- Phần còn lại theo tỷ lệ ở bảng dưới là phần tự thưởng.
Thứ tự này không phải để bạn không bao giờ được tự thưởng, mà để phần tự thưởng là tiền thật sự dư. Tự thưởng bằng tiền còn đang nợ người khác thì niềm vui đi kèm với áy náy, và khoản nợ kéo dài thêm vì phần tiền đó, có khi thêm cả tiền lãi.
Bước hai có một ngoại lệ đáng giữ: kể cả khi còn nợ, vẫn nên chừa một phần rất nhỏ cho mình, dù chỉ bằng một bữa ăn ngoài. Không có chút nào cho mình thì giai đoạn trả nợ dài sẽ dễ làm người ta nản.
Bảng tỷ lệ tự thưởng theo tình trạng tài chính
Tỷ lệ trong bảng là phần trăm của khoản tiền bất ngờ, không phải của thu nhập. Chọn hàng gần đúng với bạn nhất.
| Tình trạng của bạn | Phần tự thưởng | Phần còn lại đi đâu | Món hợp với phần tự thưởng |
|---|---|---|---|
| Đang có khoản bắt buộc trễ hoặc nợ có lãi | Khoảng 5% | Trả khoản trễ, trả nợ lãi cao | Một món tầng nhỏ, đánh dấu cột mốc bắt đầu trả nợ |
| Hết nợ nhưng chưa có quỹ dự phòng | Khoảng 10% | Phần lớn vào quỹ dự phòng | Một món tầng nhỏ hoặc tầng vừa thiết thực |
| Đã có dự phòng, đang gom một mục tiêu | Khoảng 15–20% | Góp vào mục tiêu, phần nhỏ vào tiết kiệm dài | Món tầng vừa, hoặc kéo món tầng lớn về sớm |
| Đã ổn định, không có mục tiêu gấp | Khoảng 20–30% | Tiết kiệm dài hạn, học tập, giúp người thân | Món tầng lớn đã nằm lâu trong danh sách, hoặc một trải nghiệm |
Kể cả ở hàng cuối, phần tự thưởng vẫn không vượt một phần ba. Lý do đơn giản: khoản bất ngờ không lặp lại, còn thói quen tiêu mà nó tạo ra thì có thể ở lại lâu. Giữ phần lớn cho những việc lâu dài giúp khoản bất ngờ để lại dấu vết tốt trong tài chính của bạn, chứ không chỉ một món đồ.
Chọn món theo cỡ của phần tự thưởng
Phần tự thưởng chỉ bằng vài bữa ăn ngoài. Chọn một món tầng nhỏ có ý nghĩa đánh dấu, như một cuốn sách hay một bữa ăn ngon với người thân. Đừng chia thành nhiều món lẻ, vì như vậy khoản bất ngờ không để lại kỷ niệm gì. Một món có câu chuyện đi kèm, như cuốn sách mua bằng tiền hoàn thuế đầu tiên, được nhớ lâu hơn nhiều.
Phần tự thưởng cỡ một hai ngày công. Một món tầng vừa từ danh sách sẵn có là hợp nhất. Ưu tiên món thay một đồ đã xuống cấp, hoặc một khoá học ngắn bạn đã muốn từ lâu.
Phần tự thưởng cỡ nửa tháng thu nhập trở lên. Dùng để kéo một món tầng lớn đã gom quỹ dở về sớm, hơn là mở một món lớn mới. Món đã nằm trong danh sách nhiều tháng là món bạn đã cân nhắc kỹ. Phần còn dư sau khi kéo món đó về có thể giữ lại làm quỹ cho món tiếp theo.
Khi không có món nào trong danh sách. Đừng đi tìm món để tiêu. Giữ phần tự thưởng trong một quỹ riêng có tên, chờ đến khi có món thật sự muốn. Tiền tự thưởng không có hạn sử dụng. Có khi vài tháng sau bạn mới nhận ra món mình muốn, và lúc đó tiền đã sẵn.
Tình huống: anh Lộc và khoản tiền từ mẻ hàng lớn
Anh Lộc là thợ mộc ở Lâm Đồng, làm đồ gỗ theo đơn. Cuối quý anh nhận một đơn hàng lớn ngoài dự tính, khoản lời bằng gần ba tháng thu nhập bình thường. Ý đầu tiên của anh là đổi chiếc điện thoại mới và mua một bộ loa lớn.
Anh ngồi đi theo thứ tự. Anh không có khoản trễ, nhưng còn nợ người anh họ một khoản mượn để mua máy bào năm ngoái. Anh trả hết khoản đó trước. Quỹ dự phòng của anh mới đủ hơn một tháng, anh dồn thêm để đủ ba tháng. Phần còn lại, anh rơi vào hàng thứ ba của bảng: đã có dự phòng, đang gom tiền mua máy cưa bàn cho xưởng.
Anh giữ khoảng 15% cho tự thưởng. Số đó không đủ cho cả điện thoại lẫn loa. Anh nhận ra điện thoại cũ vẫn dùng tốt, còn cái anh thật sự muốn là được nghe nhạc khi làm việc trong xưởng. Anh mua một chiếc loa vừa phải, chịu bụi tốt, đặt ngay trong xưởng, và dùng phần dư cho một chuyến đi hai ngày cùng vợ con.
Khoản bất ngờ để lại cho anh bốn thứ: không còn nợ, quỹ dự phòng đầy đủ, máy cưa bàn đến sớm hơn hai tháng, và một chiếc loa anh nghe mỗi ngày khi làm việc. Nếu theo ý đầu tiên, anh chỉ còn lại hai món đồ, khoản nợ vẫn nguyên, và quỹ dự phòng vẫn mỏng như cũ.
Khi khoản bất ngờ đến trong gia đình có nhiều người cùng chi tiêu
Với người đã có gia đình, khoản bất ngờ của một người thường vẫn ảnh hưởng tới cả nhà, nhất là khi các khoản chi chung đang dựa vào thu nhập của cả hai. Tự quyết phần tự thưởng mà không nói gì dễ làm người kia thấy bị gạt ra ngoài, kể cả khi số tiền không lớn.
Cách nhẹ nhàng nhất là nói rõ ngay từ đầu: khoản này bao nhiêu, bạn định chia theo thứ tự nào, và phần tự thưởng là bao nhiêu. Nhiều gia đình thống nhất từ trước một quy tắc chung, ví dụ ai có khoản bất ngờ thì được giữ một tỷ lệ cố định cho riêng mình, phần còn lại vào quỹ chung. Có quy tắc trước thì không ai phải xin phép, cũng không ai phải đoán.
Nếu thu nhập của hai người chênh nhau nhiều, có thể cân nhắc chia phần tự thưởng cho cả hai người, hoặc dành một phần cho một trải nghiệm chung của cả nhà. Khoản bất ngờ lúc đó trở thành dịp vui chung chứ không phải chuyện riêng của một người, và phần còn lại vào quỹ chung cũng dễ được đồng thuận hơn.
Những chỗ hay sai với khoản tiền bất ngờ
Phần lớn sai lầm đến từ tốc độ: tiêu trước khi nghĩ. Đây là những kiểu hay gặp.
- Tiêu ngay trong tuần nhận tiền. Với khoản lớn, nên để yên ít nhất hai tuần trong một tài khoản riêng rồi mới chia.
- Chia theo cảm hứng, mỗi ngày rút một ít cho một món nhỏ. Khoản lớn tan thành nhiều món lẻ không ai nhớ.
- Coi khoản bất ngờ là thu nhập mới và nâng mức chi tiêu hằng tháng theo nó.
- Kể với nhiều người trước khi quyết định, rồi bị cuốn vào những lời gợi ý tiêu tiền.
- Tự thưởng hết vì nghĩ "đây là tiền trời cho", trong khi khoản nợ có lãi vẫn còn.
- Mua món lớn mới chưa từng cân nhắc, thay vì kéo món đã chờ lâu trong danh sách về sớm.
Mục đầu tiên là mục đáng giữ nhất. Hai tuần chờ đủ để cảm giác hào hứng qua đi, và bạn chia khoản tiền bằng cái đầu bình thường. Hai tuần cũng chẳng làm mất đi giá trị gì của khoản tiền, trong khi một quyết định vội có thể làm mất phần lớn.
Câu hỏi thường gặp
Tiền thưởng cuối năm có tính là khoản bất ngờ không?
Nếu năm nào cũng có và bạn biết trước mức áng chừng, đó là khoản dự tính được, nên lên kế hoạch cho nó từ đầu năm. Chỉ phần vượt mức thường lệ mới coi là bất ngờ và chia theo bảng.
Khoản bất ngờ nhỏ có cần chia phức tạp như vậy không?
Không cần. Với khoản chỉ bằng vài ngày công, chỉ cần một quy tắc đơn giản: một phần nhỏ cho tự thưởng, phần còn lại vào quỹ đang gom. Bảng tỷ lệ hữu ích nhất với khoản từ nửa tháng thu nhập trở lên.
Có nên dùng khoản bất ngờ để tự thưởng một chuyến đi không?
Rất hợp nếu bạn đã có quỹ dự phòng và chuyến đi nằm trong phần tỷ lệ tự thưởng. Trải nghiệm là cách tốt để khoản bất ngờ để lại một kỷ niệm rõ ràng.
Tiền mừng cưới, mừng sinh nhật có nên dùng để tự thưởng không?
Một phần có thể dùng, nhưng tiền mừng cưới thường nên dành cho cuộc sống chung mới bắt đầu. Tiền mừng sinh nhật thì dùng một phần tự thưởng là hợp lý vì người tặng muốn bạn vui.
Đang trả nợ thì có được tự thưởng chút nào từ khoản bất ngờ không?
Có, nhưng nhỏ, khoảng một phần hai mươi. Một món nhỏ đánh dấu bước tiến giúp bạn giữ động lực trả nợ. Phần lớn vẫn nên dùng để trả bớt nợ có lãi.
Nên để khoản bất ngờ ở đâu trong hai tuần chờ?
Một tài khoản riêng tách khỏi tài khoản chi tiêu hằng ngày là đủ. Mục đích là để nó không lẫn vào tiền tiêu và không bị rút dần trong lúc bạn chưa quyết.