Khi giữ được một thói quen tốt, phần thưởng nên được định trước theo các mốc như 30, 100 và 365 ngày, tăng dần theo độ khó, và nên là thứ giúp thói quen đó dễ giữ hơn, như đôi giày tốt cho người đi bộ, chứ không đi ngược lại nó. Thưởng một tuần chạy bộ bằng một bữa ăn quá nhiều dầu mỡ, hay thưởng một tháng tiết kiệm bằng một lần mua sắm lớn, là cách nhanh nhất để tự tháo chính điều mình vừa xây.
Bài dưới đây hướng dẫn cách đặt mốc, bảng chọn món theo từng mốc với mức chi tương đối, quy tắc xử lý khi lỡ một ngày, và danh sách những kiểu phần thưởng nghe hợp lý nhưng làm hỏng thói quen.
Tình huống: Huy và 100 buổi sáng đi bộ ở Khánh Hoà
Huy, 27 tuổi, làm nhân viên kho cho một công ty thuỷ sản ở Khánh Hoà. Công việc nhiều giờ đứng và bê vác nhưng ít vận động đều, cộng thêm thói quen thức khuya xem điện thoại, nên Huy hay mệt và lên cân. Đầu năm, anh đặt cho mình mục tiêu đi bộ ba mươi phút ven biển mỗi sáng trước giờ làm.
Hai lần trước, Huy đều bỏ sau khoảng hai tuần. Lần này anh thử một cách khác: ghi sẵn ba mốc và phần thưởng của từng mốc lên một tờ giấy dán cạnh gương. Mốc 30 ngày: một đôi tất chạy tốt và một bữa sáng bánh căn với bạn sau buổi đi bộ. Mốc 100 ngày: đôi giày đi bộ mới thay đôi giày vải đã mòn. Mốc 365 ngày: một chuyến đi bộ đường dài hai ngày với nhóm bạn.
Đến ngày thứ một trăm, Huy đã lỡ tổng cộng chín buổi vì mưa bão và tăng ca, nhưng chưa lần nào bỏ hai ngày liên tiếp. Đôi giày mới làm anh hào hứng đi xa hơn, từ ba mươi phút lên gần một tiếng vào cuối tuần. Phần thưởng mốc trước trở thành công cụ cho chặng sau, đó là điểm mấu chốt của cách làm này.
Đặt mốc và phần thưởng trước khi bắt đầu
Phần thưởng có tác dụng nhất khi được quyết định từ đầu, viết ra rõ ràng, và bạn không tự đổi luật giữa chừng. Làm theo các bước dưới.
- Ghi thói quen bằng một câu đo được: không phải "sống khoẻ hơn" mà là "đi bộ ba mươi phút trước bảy giờ sáng".
- Chọn ba mốc: 30 ngày để vượt giai đoạn dễ bỏ nhất, 100 ngày để thói quen bắt đầu tự chạy, 365 ngày để nó thành một phần của bạn.
- Gắn mỗi mốc với một phần thưởng cụ thể, tăng dần giá trị: mốc đầu nhỏ, mốc cuối lớn nhất.
- Ước tính chi phí theo mức tương đối và mở quỹ ngay từ tháng đầu, mỗi tháng bỏ vào một ít.
- Viết luật tính ngày: ví dụ lỡ một ngày vẫn tính tiếp, lỡ hai ngày liền thì quay lại đếm từ mốc gần nhất đã đạt.
- Dán tờ giấy ở chỗ mỗi ngày đều nhìn thấy, đánh dấu mỗi ngày đã làm.
Bước năm thường bị bỏ qua nhưng lại quyết định bạn có đi đến mốc cuối hay không. Nếu luật quá khắt khe, chỉ một trận ốm đã đưa bạn về số không và người ta thường bỏ luôn. Nếu luật quá dễ, phần thưởng mất ý nghĩa. Lỡ một ngày tính tiếp, lỡ hai ngày liền mới tính lại, là mức nhiều người giữ được.
Bảng phần thưởng theo mốc và theo thói quen
Cùng nguyên tắc: phần thưởng phục vụ thói quen. Dưới đây là gợi ý cho vài thói quen hay gặp, mức chi tính theo thu nhập của chính bạn.
| Thói quen | Mốc 30 ngày | Mốc 100 ngày | Mốc 365 ngày |
|---|---|---|---|
| Đi bộ hoặc chạy bộ | tất chạy tốt, bình nước giữ nhiệt | đôi giày mới vừa chân | chuyến đi bộ đường dài ngắn ngày |
| Đọc sách mỗi tối | một cuốn sách đã ngắm lâu | đèn đọc sách ánh vàng, ghế tựa | giá sách gỗ hoặc một chuyến đi đến nơi trong sách |
| Nấu ăn ở nhà thay vì gọi đồ | con dao bếp tốt | nồi gang hoặc chảo dày dùng lâu | một lớp học nấu ăn cuối tuần |
| Để dành mỗi tháng | một bữa ăn ngon bằng một phần nhỏ khoản để dành | món đồ dùng bền đã định trước | trải nghiệm lớn trích từ lãi hoặc phần vượt mục tiêu |
| Ngủ trước một giờ nhất định | bộ đồ ngủ dễ chịu | rèm che sáng, gối mới | nệm hoặc bộ chăn ga chất lượng tốt |
Mức chi tương đối gợi ý: mốc 30 ngày khoảng một bữa ăn ngoài đến nửa ngày công, mốc 100 ngày khoảng một đến hai ngày công, mốc 365 ngày khoảng ba đến năm ngày công, gom từ quỹ đã mở từ đầu năm.
Với thói quen để dành, phần thưởng không bao giờ được lớn hơn phần đã để dành trong cùng giai đoạn. Một cách an toàn là chỉ thưởng bằng phần vượt mục tiêu, giữ nguyên phần gốc.
Phần thưởng phản tác dụng: nghe hợp lý nhưng làm hỏng thói quen
Thưởng bằng chính thứ bạn đang bỏ. Một tháng không uống nước ngọt rồi thưởng bằng một tuần uống thoải mái. Cơ thể và thói quen chưa đủ vững, một tuần đó thường kéo bạn về như cũ.
Thưởng bằng việc được nghỉ thói quen. Đi bộ đủ ba mươi ngày rồi cho mình nghỉ một tuần. Nghe công bằng nhưng một tuần nghỉ đầu tiên thường là tuần mở màn cho việc bỏ hẳn. Nếu cần nghỉ, hãy giảm cường độ thay vì dừng.
Thưởng quá lớn ở mốc đầu. Món lớn ở mốc 30 ngày làm các mốc sau trở nên nhạt. Giữ món lớn nhất cho mốc cuối.
Thưởng bằng món phải trả dần. Đạt mốc để dành mà thưởng bằng món chia nhiều kỳ trả là đi ngược hoàn toàn mục tiêu ban đầu.
Thưởng mỗi ngày. Một ly trà sữa sau mỗi buổi tập nghe nhỏ, nhưng sau một năm nó thành một khoản không nhỏ và một thói quen thứ hai không tốt. Phần thưởng hằng ngày nên là thứ không tốn: một dấu tích trên tờ giấy, vài phút ngồi nghỉ ngắm biển.
Lỡ một ngày, rồi lỡ một tuần: xử lý thế nào
Không ai giữ thói quen trọn ba trăm sáu mươi lăm ngày mà không lỡ. Điều quan trọng là luật bạn đã viết từ đầu và việc bạn giữ đúng luật đó. Lỡ một ngày, cứ đánh dấu một chấm khác màu và hôm sau làm tiếp. Đừng làm bù gấp đôi hôm sau, vì cách đó dễ làm bạn mệt rồi bỏ.
Lỡ nhiều ngày liền vì ốm, đi công tác hay việc gia đình thì khác. Theo luật của Huy, lỡ hai ngày liên tiếp là quay về mốc gần nhất đã đạt. Tức là nếu anh đã qua ba mươi ngày, anh không về số không mà về ngày thứ ba mươi. Phần thưởng mốc đã nhận vẫn giữ nguyên, chỉ có mốc tiếp theo bị đẩy lùi.
Nếu thấy mình lỡ liên tục vào một kiểu ngày nhất định, như ngày mưa hay ngày tăng ca, hãy sửa thói quen chứ đừng sửa phần thưởng. Huy đổi luật: ngày mưa thì đi bộ ba mươi phút trong hành lang chung cư hoặc tập giãn cơ ở nhà, vẫn tính là một ngày. Thói quen linh hoạt hơn sẽ sống lâu hơn.
Câu tự hỏi trước khi nhận phần thưởng mốc
Khi đến mốc, trước khi đi mua phần thưởng, hãy kiểm lại nhanh mấy câu sau. Chúng giúp phần thưởng vẫn đúng ý nghĩa ban đầu.
- Mình đã thật sự đạt mốc theo đúng luật đã viết, hay đang tự châm chước?
- Phần thưởng đã định từ đầu còn hợp với mình bây giờ không, hay mình cần thứ khác cho thói quen?
- Món này có giúp mình đi tiếp chặng sau dễ hơn không?
- Quỹ đã gom có đủ không, hay mình đang định bù thêm từ tiền sinh hoạt?
- Mình có định chia sẻ với ai không, một người bạn cùng giữ thói quen chẳng hạn?
Nếu phần thưởng đã định không còn hợp, đổi được, miễn món mới vẫn nằm trong quỹ và vẫn phục vụ thói quen. Đến mốc 100 ngày, Huy nhận ra đôi giày cũ vẫn ổn nhưng anh hay bị đau gót, nên anh chọn đôi có đế đệm dày hơn thay vì đôi nhẹ nhất như định ban đầu.
Câu cuối tưởng không liên quan nhưng lại giúp nhiều người giữ thói quen lâu hơn. Khi có người biết bạn đang ở ngày thứ bao nhiêu, bạn ít muốn bỏ hơn.
Giữ thói quen cùng người khác: phần thưởng chung
Hẹn phần thưởng chung cho cả nhóm. Nếu bạn đi bộ cùng một người bạn hay cả nhà cùng bỏ thói quen gọi đồ ăn đêm, hãy đặt một phần thưởng cho cả nhóm ở mốc 100 ngày, như một chuyến dã ngoại hay một bữa cơm tự nấu ở nhà ai đó. Mỗi người góp quỹ ngang nhau từ đầu.
Không ép nhịp người khác. Mỗi người lỡ ngày vì lý do riêng. Mốc của nhóm nên tính theo số ngày cả nhóm cùng làm, còn phần thưởng cá nhân thì mỗi người theo mốc của mình. Như vậy không ai thấy mình kéo cả nhóm lại.
Chia sẻ dấu tích, không so thành tích. Gửi nhau ảnh tờ giấy đánh dấu cuối tuần là đủ. So xem ai đi được xa hơn, ai giảm nhiều cân hơn dễ biến thói quen thành cuộc thi, người thua thường bỏ trước.
Thưởng cho người đã giúp mình. Người dậy sớm nấu bữa sáng để bạn kịp đi bộ, người trông con để bạn đọc sách buổi tối, cũng xứng đáng có một phần ở mốc lớn. Một lời cảm ơn cụ thể kèm món nhỏ làm thói quen của bạn có thêm người ủng hộ.
Sau mốc 365 ngày: rồi sao nữa
Qua một năm, thói quen thường đã thành nếp, bạn không cần phần thưởng để nhắc mình làm nữa. Lúc này có hai hướng. Một là nâng thói quen lên một bậc, như từ đi bộ sang chạy chậm, từ đọc mỗi tối hai mươi phút sang đọc hết một cuốn mỗi tháng, và đặt lại ba mốc mới. Hai là giữ nguyên thói quen cũ và dùng cách đặt mốc này cho một thói quen khác.
Huy chọn hướng thứ hai: anh giữ việc đi bộ buổi sáng như một phần tự nhiên của ngày, và bắt đầu thói quen tắt điện thoại trước mười một giờ đêm với ba mốc mới. Phần thưởng mốc đầu là một chiếc đồng hồ báo thức đơn giản để không phải để điện thoại cạnh giường.
Đừng đặt cùng lúc nhiều thói quen mới chỉ vì vừa thành công một lần. Mỗi lần một thói quen, cùng lắm hai, là nhịp nhiều người giữ được.
Câu hỏi thường gặp
Có nên tự thưởng khi giữ được thói quen không?
Có, nếu phần thưởng được định trước theo mốc và phục vụ chính thói quen đó. Phần thưởng giúp vượt qua giai đoạn đầu dễ bỏ. Điều cần tránh là thưởng bằng thứ đi ngược thói quen hoặc thưởng quá thường xuyên.
Nên đặt mốc thói quen là bao nhiêu ngày?
Ba mốc 30, 100 và 365 ngày dễ dùng với nhiều người. Mốc 30 giúp vượt giai đoạn dễ bỏ, mốc 100 là lúc thói quen bắt đầu tự chạy, mốc 365 đánh dấu thói quen đã thành nếp sống.
Lỡ một ngày thì có phải đếm lại từ đầu không?
Không nên. Luật nhiều người giữ được là lỡ một ngày vẫn tính tiếp, lỡ hai ngày liền thì quay về mốc gần nhất đã đạt chứ không về số không. Viết luật này ngay từ đầu và giữ đúng.
Phần thưởng cho thói quen tiết kiệm nên là gì?
Chỉ nên dùng phần vượt mục tiêu hoặc một phần nhỏ đã định trước, giữ nguyên phần gốc. Phần thưởng có thể là một bữa ăn ngon, một món đồ dùng bền đã định sẵn, nhưng không bao giờ là món phải trả dần.
Thưởng mỗi ngày sau khi tập có được không?
Phần thưởng hằng ngày nên là thứ không tốn tiền như đánh dấu vào lịch, vài phút nghỉ ngắm cảnh. Món tốn tiền mỗi ngày sẽ cộng thành khoản lớn và có thể thành thói quen thứ hai không tốt.
Đến mốc rồi mà không thích phần thưởng đã định nữa thì sao?
Có thể đổi, miễn món mới vẫn nằm trong quỹ đã gom và vẫn giúp bạn giữ thói quen ở chặng sau. Ghi lại lý do đổi để lần sau đặt phần thưởng sát nhu cầu hơn.