Sau một giai đoạn làm việc quá sức, phần tự thưởng có ích nhất là phục hồi: ngủ đủ, ăn đều, vận động nhẹ và có thời gian không phải quyết định gì, trong khoảng hai đến bốn tuần; món đồ chỉ nên mua sau khi đã ngủ lại được bình thường. Những món mua trong lúc còn kiệt sức thường là món để bù cảm giác thiệt thòi, không phải món bạn cần.
Bài này không thay lời khuyên của người làm chuyên môn y tế. Nếu mệt mỏi kéo dài nhiều tuần, mất ngủ triền miên hay có dấu hiệu bất thường về sức khoẻ, hãy đi khám. Phần dưới chỉ bàn chuyện chọn phần thưởng cho hợp với giai đoạn hồi sức của một người khoẻ mạnh vừa qua mùa làm việc căng.
Tình huống: chị Ngân sau ba tháng làm ca đêm ở TP Hồ Chí Minh
Chị Ngân, 29 tuổi, làm nhân viên chăm sóc khách hàng cho một công ty giao nhận ở TP Hồ Chí Minh. Mùa cao điểm cuối năm, chị nhận làm ca đêm liền ba tháng để có thêm phụ cấp. Hết đợt, chị được trả lại ca ngày, nhưng người lúc nào cũng uể oải, tối không ngủ được, sáng dậy không nổi.
Trong hai tuần đầu, chị đặt mua online liên tục: một chiếc máy massage cầm tay, vài bộ quần áo, một bộ mỹ phẩm mới. Phần lớn đến nơi rồi để nguyên trong hộp. Đến tuần thứ ba, chị nhận ra mình đang mua để lấp mệt chứ không phải vì cần.
Chị dừng mua, đổi sang một kế hoạch đơn giản: ngủ cùng giờ mỗi đêm, sáng đi bộ quanh khu nhà, cuối tuần về nhà mẹ ở ngoại thành. Sau gần một tháng, giấc ngủ ổn định lại. Lúc đó chị mới dùng khoản phụ cấp ca đêm còn lại mua một chiếc rèm che sáng và bộ gối mới, hai món chị thấy thật sự giúp mình ngủ. Những món mua lúc mệt, chị đem đổi trả được một phần.
Lịch phục hồi bốn tuần trước khi mua món tự thưởng
Lịch dưới đây là khung tham khảo cho người khoẻ mạnh vừa qua giai đoạn làm việc dồn dập. Mỗi tuần chỉ có vài việc, đừng biến nó thành thêm một danh sách việc phải hoàn thành.
| Tuần | Trọng tâm | Việc làm được | Chi tiêu |
|---|---|---|---|
| Tuần 1 | ngủ lại đều | đi ngủ và thức dậy cùng giờ, giảm màn hình buổi tối, không nhận việc thêm | gần như không chi gì ngoài sinh hoạt |
| Tuần 2 | ăn đều và đi lại | ăn đủ ba bữa đúng giờ, đi bộ ngắn mỗi sáng hoặc chiều | có thể một bữa ăn ngon với người thân |
| Tuần 3 | gặp người và làm điều mình thích | một buổi với bạn bè, quay lại một sở thích cũ | khoảng một bữa ăn ngoài |
| Tuần 4 | nhìn lại và chọn món | xem danh sách món đã ghi, chọn một hai món giúp nghỉ ngơi lâu dài | phần tự thưởng chính |
Điểm mấu chốt là tuần một và hai gần như không mua gì. Đó là lúc mong muốn mua sắm cao nhất nhưng khả năng chọn đúng thấp nhất. Mọi ý định mua trong hai tuần đầu chỉ ghi lại, chưa trả tiền.
Lịch này cũng không cần đúng từng ngày. Có tuần bạn phải làm thêm vì đồng nghiệp nghỉ, có tuần con ốm. Khi đó cứ giữ trọng tâm của tuần đang dở thêm vài ngày rồi mới chuyển sang tuần tiếp theo. Thứ duy nhất nên giữ chặt là giờ đi ngủ, vì đó là nền của mọi tuần còn lại. Một quyển sổ nhỏ ghi mỗi sáng giờ ngủ, giờ dậy và một chữ cảm nhận như mệt, đỡ, ổn là đủ để bạn thấy mình đang đi lên.
Nếu đến tuần bốn bạn vẫn chưa ngủ lại được như trước, đó là tín hiệu cần nghỉ thêm hoặc đi khám, không phải tín hiệu cần mua thêm.
Dấu hiệu bạn đang mua để lấp mệt
Mua vào ban đêm, sau giờ làm. Phần lớn đơn hàng bốc đồng được đặt khi người ta mệt nhất, thường là sau mười giờ tối. Nếu thấy mình hay lướt mua sắm giờ đó, nên cất điện thoại ở phòng khác trước khi đi ngủ.
Không nhớ vì sao đã đặt. Đơn hàng đến mà bạn phải suy nghĩ mới nhớ ra mình đã mua gì, đó là dấu hiệu rõ nhất.
Mua nhiều món nhỏ thay vì một món. Mỗi món chỉ bằng một bữa ăn ngoài, nhưng cộng cả tuần bằng vài ngày công. Từng món thì nhỏ, nhưng tổng thì không nhỏ.
Thấy vui lúc bấm mua nhưng không vui lúc nhận hàng. Niềm vui nằm ở khoảnh khắc mua chứ không nằm ở món đồ, tức là bạn đang cần một cảm giác nhẹ nhõm, và cảm giác đó có thể tìm bằng đi bộ, gọi điện cho bạn hay ngủ sớm.
Tự nói "mình xứng đáng" trước mỗi lần mua. Bạn xứng đáng được nghỉ ngơi. Nhưng câu đó lặp lại trước mọi món thì nó đã thành cái cớ.
Món tự thưởng giúp nghỉ ngơi lâu dài
Khi đã qua giai đoạn hồi sức, hãy chọn món giúp bạn không rơi lại vào kiệt sức ở mùa bận tới. Mức chi tính tương đối theo thu nhập của bạn.
| Vấn đề gặp trong giai đoạn mệt | Kiểu món hợp | Mức tương đối | Lưu ý |
|---|---|---|---|
| Ngủ chập chờn vì ánh sáng, tiếng ồn | rèm che sáng, nút bịt tai êm, quạt chạy êm | khoảng một đến hai ngày công | đo kích thước cửa sổ trước khi mua rèm |
| Mỏi cổ vai vì ngồi lâu | gối đỡ lưng, kê màn hình cho cao tầm mắt | bằng vài bữa ăn ngoài | thử ngồi tại chỗ nếu được |
| Không có thời gian vận động | giày đi bộ tốt, dây kháng lực, thảm tập | khoảng một đến hai ngày công | chọn món dùng được ngay tại nhà |
| Ăn uống thất thường, gọi đồ ăn liên tục | hộp đựng cơm tốt, nồi nấu nhanh nhỏ | khoảng một ngày công | chỉ mua khi bạn sẽ thật sự nấu |
| Không có góc nghỉ riêng | ghế ngồi đọc, đèn đọc sách ánh vàng, chậu cây | khoảng một đến ba ngày công | dọn chỗ trước, mua sau |
Không món nào trong bảng hứa làm bạn khoẻ ra. Chúng chỉ giúp những thói quen nghỉ ngơi dễ giữ hơn. Món tốt là món làm bạn muốn đi ngủ sớm hơn, muốn ra khỏi nhà đi bộ, muốn nấu bữa tối, chứ không phải món đắt nhất.
Chuẩn bị cho mùa bận lần sau
Phần thưởng cuối cùng của giai đoạn hồi sức là không phải hồi sức lại từ đầu vào năm sau. Trước khi quên hết cảm giác mệt, hãy ghi vài dòng cho mình của mùa bận tới.
- Mình đã bắt đầu thấy mệt từ tuần thứ mấy, dấu hiệu đầu tiên là gì.
- Việc gì có thể từ chối hoặc nhờ người khác trong mùa bận.
- Một thói quen nhỏ mình sẽ giữ dù bận đến đâu, như đi ngủ trước một giờ nhất định.
- Một khoản để riêng từ phụ cấp mùa bận cho phần tự thưởng sau đó, ghi trước con số.
- Món nào đã mua lúc mệt rồi hối tiếc, để lần sau nhận ra sớm.
- Một người mình sẽ báo khi thấy bắt đầu quá sức.
Chị Ngân dán mấy dòng này ở mặt trong cửa tủ quần áo. Lần sau khi công ty hỏi ai nhận ca đêm mùa cao điểm, chị vẫn có thể nhận, nhưng sẽ nhận hai tháng thay vì ba, và giữ đúng giờ ngủ dù ca kết thúc lúc nào.
Ghi chép này cũng giúp bạn nói chuyện với quản lý cụ thể hơn: không phải "em mệt quá" mà là "ba tháng liền ca đêm làm em mất ngủ một tháng sau đó".
Nhờ người xung quanh giữ giúp phần thưởng của bạn
Báo với gia đình kế hoạch bốn tuần. Khi người nhà biết bạn đang cố ngủ đúng giờ và chưa mua sắm gì lớn, họ sẽ bớt rủ đi chơi khuya, bớt nhờ việc vặt buổi tối. Chị Ngân nhờ em gái ở cùng nhắc mình tắt đèn lúc mười một giờ, một lời nhắc nhỏ nhưng giữ được nhịp ngủ trong những tuần đầu.
Nói với quản lý về giới hạn của mình. Sau mùa cao điểm, công việc thường không giảm ngay. Hãy nói rõ trong vài tuần tới bạn không nhận thêm ca, kèm lý do cụ thể là vừa qua ba tháng ca đêm. Nói sớm dễ hơn nhiều so với từ chối khi việc đã giao.
Rủ một người bạn đi bộ cùng. Đi bộ buổi sáng một mình dễ bỏ sau vài hôm. Có người hẹn cùng giờ, bạn khó nằm lì hơn, và cuộc trò chuyện trên đường cũng là một phần của việc hồi sức.
Nhờ ai đó giữ thẻ thanh toán hoặc xoá phương thức lưu sẵn. Nghe hơi quá, nhưng với người hay mua đêm, việc phải nhập lại thông tin thanh toán mỗi lần mua tạo đủ một khoảng chờ để cơn muốn mua qua đi. Đây là cách nhiều người dùng thành công trong vài tuần đầu.
Những thứ không cần làm khi đang hồi sức
Không cần đi du lịch xa ngay để "đổi gió". Chuyến đi đòi hỏi lên kế hoạch, di chuyển, ngủ ở chỗ lạ, dễ làm bạn mệt thêm. Nếu muốn đi, hãy chọn nơi gần, ở lâu một chỗ, lịch trình thưa.
Không cần bắt đầu một chế độ tập luyện nặng hay ăn kiêng khắt khe để bù lại thời gian đã bỏ bê. Cơ thể đang cần được nghỉ, thêm áp lực mới chỉ kéo dài thời gian hồi.
Không cần thay mới cả tủ quần áo hay sắp lại toàn bộ căn nhà. Dọn một góc nhỏ đủ để thấy dễ chịu là được, phần còn lại để sau.
Không cần mua thêm thiết bị theo dõi giấc ngủ hay đếm bước chân để chứng minh mình đang hồi phục. Con số chỉ thêm một thứ để lo. Câu hỏi đơn giản mỗi sáng là đủ: đêm qua mình ngủ có sâu hơn hôm trước không.
Và không cần giải thích với ai vì sao bạn từ chối lời mời trong vài tuần này. Một câu "dạo này mình đang nghỉ cho lại sức" là đủ. Người hiểu bạn sẽ chờ, còn những cuộc vui bỏ lỡ thì sẽ còn dịp khác.
Câu hỏi thường gặp
Sau giai đoạn làm việc quá sức có nên mua sắm để tự thưởng không?
Nên đợi. Trong hai tuần đầu, chỉ ghi lại những món muốn mua. Khi giấc ngủ và ăn uống đã đều lại, khoảng tuần thứ ba thứ tư, hãy xem lại danh sách và chọn một hai món giúp nghỉ ngơi lâu dài.
Làm sao biết mình đang mua sắm vì mệt?
Một vài dấu hiệu: mua vào đêm muộn, đặt nhiều món nhỏ liên tục, nhận hàng không thấy vui, không nhớ vì sao đã mua. Khi thấy những dấu hiệu này, hãy dừng đặt hàng vài ngày và ưu tiên ngủ đủ.
Nên dùng phụ cấp tăng ca thế nào?
Hãy coi một phần phụ cấp là khoản cho phần tự thưởng sau mùa bận, phần còn lại đưa vào để dành. Ghi trước con số ngay khi nhận để không tiêu lẫn vào sinh hoạt hằng ngày.
Đi du lịch có phải cách hồi sức tốt không?
Có thể, nếu chuyến đi gần, ít di chuyển và lịch trình thưa. Chuyến đi xa, nhiều điểm đến ngay sau giai đoạn mệt thường làm bạn mệt thêm. Nên để chuyến đi lớn cho lúc đã ngủ lại bình thường.
Mệt kéo dài bao lâu thì nên đi khám?
Nếu sau vài tuần nghỉ ngơi đều đặn mà vẫn mất ngủ, mệt mỏi, hoặc có dấu hiệu bất thường về sức khoẻ, hãy đi khám để được người có chuyên môn tư vấn. Phần thưởng hay món đồ không thay được việc này.
Món đã mua lúc mệt mà không dùng thì xử lý sao?
Kiểm tra chính sách đổi trả ngay, nhiều nơi chỉ nhận trong thời gian ngắn. Món không trả được có thể tặng người cần hoặc bán lại. Ghi lại món đó vào danh sách để lần sau nhận ra sớm kiểu mua tương tự.