Với tiền thưởng cuối năm, hãy chia theo thứ tự: chi phí Tết bắt buộc, khoản để dành cho tháng Giêng và quý đầu năm, phần đóng góp gia đình, rồi mới đến phần tự thưởng, thường khoảng một đến hai phần mười khoản thưởng. Món tự thưởng nên là thứ dùng được suốt năm mới, không phải món mua vì không khí sắm Tết.
Lý do cần thứ tự này là tháng Giêng gần như luôn thiếu tiền: nhiều nơi trả lương sớm trước Tết nên khoảng cách tới kỳ lương sau dài hơn thường lệ, các khoản mừng tuổi, thăm hỏi kéo dài sang đầu năm. Bài dưới đây đưa ra bảng chia khoản thưởng, cách chọn món cho năm mới và những chỗ hay lỡ tay.
Tình huống: anh Tâm thợ điện ở Cần Thơ nhận thưởng cuối năm
Anh Tâm, 38 tuổi, làm thợ điện cho một công ty bảo trì toà nhà ở Cần Thơ. Cuối năm, công ty thưởng anh tương đương khoảng một tháng rưỡi lương. Đây là khoản tiền lớn nhất trong năm của gia đình anh, nên cả nhà đều có kế hoạch cho nó: vợ anh muốn sửa lại bếp, hai con muốn quần áo mới, mẹ anh ở quê cần tiền sửa mái tôn.
Bản thân anh Tâm muốn một bộ dụng cụ cầm tay mới vì bộ cũ đã mòn, nhiều cây vặn vít bị trờn đầu. Nhưng năm nào cũng vậy, phần của anh bị đẩy xuống cuối và rốt cuộc không còn gì. Năm nay anh ngồi cùng vợ chia khoản thưởng ra giấy ngay tối nhận tiền, phần tự thưởng của anh được ghi rõ một dòng, khoảng một phần mười.
Nhờ ghi trước, bộ dụng cụ được mua trước Tết, dùng ngay cho mấy việc sửa điện trong nhà và việc của công ty sau Tết. Sửa bếp được dời sang giữa năm khi gom thêm. Tháng Giêng gia đình anh vẫn còn đủ tiền chợ vì khoản để dành đã tách ra từ đầu.
Thứ tự chia khoản thưởng cuối năm
Hãy làm việc này ngay tối nhận thưởng, trước khi đi sắm bất cứ thứ gì. Một tờ giấy, chia thành các dòng theo đúng thứ tự dưới đây.
- Chi phí Tết bắt buộc: thực phẩm, lễ cúng gia đình theo nếp nhà bạn, tiền về quê, mừng tuổi cho trẻ con trong họ.
- Quỹ tháng Giêng: ít nhất bằng chi phí sinh hoạt một tháng, vì khoảng cách tới kỳ lương sau Tết có thể dài hơn thường lệ và đầu năm có nhiều khoản thăm hỏi.
- Khoản để dành hoặc trả nợ đang có, nếu gia đình có khoản vay cần trả.
- Phần đóng góp gia đình: biếu bố mẹ, sửa nhà cho ông bà, hỗ trợ anh chị em.
- Phần tự thưởng của từng người trong nhà, kể cả người kiếm ra khoản thưởng.
- Phần dư nếu còn: đưa vào quỹ cho món lớn của năm sau.
Nhiều nhà làm ngược: sắm Tết trước, tính sau. Kết quả là đến dòng hai đã hết. Viết thứ tự ra giấy giúp cả nhà nhìn cùng một bức tranh và bớt cãi nhau về những món nhỏ.
Dòng năm có chữ "từng người". Nếu chỉ người đi làm được tự thưởng, người lo việc nhà sẽ thấy thiệt. Một phần nhỏ cho mỗi người làm không khí cuối năm dễ chịu hơn hẳn.
Tỷ lệ tự thưởng theo hoàn cảnh
Không phải năm nào cũng giống năm nào. Hãy xem năm nay gia đình bạn thuộc hàng nào trong bảng, rồi chỉnh phần tự thưởng theo đó.
| Hoàn cảnh cuối năm | Phần tự thưởng gợi ý | Lý do |
|---|---|---|
| Không nợ, đã có quỹ dự phòng vài tháng | khoảng hai phần mười khoản thưởng | nền đã vững, có thể thoải mái hơn |
| Không nợ nhưng chưa có quỹ dự phòng | khoảng một phần mười | ưu tiên xây quỹ dự phòng trước |
| Đang có khoản vay phải trả | dưới một phần mười, thiên về món nhỏ | trả nợ trước giảm áp lực cả năm |
| Năm sau dự kiến có việc lớn như sinh con, chuyển nhà | khoảng nửa phần mười | dồn cho việc lớn sắp tới |
| Thưởng thấp hơn mọi năm | giữ nghi thức, món nhỏ | giữ niềm vui mà không bù bằng tiền để dành |
Dòng cuối đáng chú ý. Năm thưởng ít, người ta dễ tiêu bằng mức năm trước cho đỡ cảm giác thiếu. Tốt hơn là giữ tỷ lệ, chấp nhận món nhỏ hơn, để không mang cảm giác thiếu thật sự sang tháng Giêng.
Chọn món tự thưởng cho năm mới
Món tự thưởng cuối năm hay nhất là món đi cùng bạn suốt năm tới. Hãy nghĩ về năm sắp đến: bạn muốn làm việc gì dễ hơn, khoẻ hơn hay vui hơn?
| Mong muốn năm mới | Kiểu món hợp | Mức tương đối |
|---|---|---|
| Làm việc đỡ vất vả | dụng cụ nghề mới thay bộ đã mòn, giày làm việc tốt | khoảng hai đến bốn ngày công |
| Ngủ ngon, đỡ mỏi lưng | gối và nệm mỏng mới, quạt êm cho phòng ngủ | khoảng hai đến ba ngày công |
| Vận động đều hơn | xe đạp cũ còn tốt, giày đi bộ, bộ tạ nhỏ ở nhà | khoảng hai đến năm ngày công |
| Dành thời gian cho gia đình | một chuyến đi gần sau Tết, bộ đồ cắm trại đơn giản | khoảng ba đến năm ngày công |
| Học một thứ mới | khoá học cuối tuần, sách và dụng cụ cho sở thích | khoảng một đến ba ngày công |
Mua sau Tết vài tuần nhiều khi lợi hơn: hàng đã bớt cảnh đông đúc, người bán có thời gian tư vấn, và bạn đã qua cơn hứng sắm Tết để chọn tỉnh táo. Riêng món phục vụ công việc như bộ dụng cụ của anh Tâm thì nên mua trước để dùng ngay khi đi làm lại.
Những chỗ hay lỡ tay dịp cuối năm
Không khí cuối năm làm việc chi tiêu dễ dãi hơn. Những tình huống sau rất quen.
- Sắm theo danh sách của người khác. Thấy nhà bên mua gì cũng muốn mua, trong khi nhà mình không cần.
- Mua đồ Tết dư rồi bỏ: bánh kẹo, đồ trang trí dùng một lần, quần áo chỉ mặc ba ngày Tết.
- Tặng quà để giữ thể diện vượt mức gia đình chịu nổi.
- Rút cả khoản để dành vì nghĩ thưởng Tết sẽ bù lại, rồi thưởng về ít hơn dự tính.
- Mua món lớn bằng hình thức trả dần qua nhiều tháng đầu năm, khi thu nhập tháng Giêng chưa ổn định.
- Không ghi lại gì, ra Giêng không biết tiền đã đi đâu.
Mẹo đơn giản: trước khi đi sắm, chụp lại tờ giấy chia khoản thưởng để mở ra xem khi đứng ở quầy. Nhìn con số đã ghi giúp bạn dừng lại kịp lúc.
Sau Tết, dành một buổi tối đối chiếu tờ giấy với số đã tiêu thật. Chỗ nào vượt, năm sau đặt mức cao hơn cho chỗ đó và cắt chỗ khác, thay vì tự trách.
Hai vợ chồng chia thưởng: chỗ hay vướng và cách gỡ
Người kiếm ra thưởng thấy mình có quyền quyết. Khoản thưởng đứng tên một người nhưng cả năm cả nhà cùng gánh, người ở nhà đưa đón con, lo cơm nước để người kia tăng ca. Coi khoản thưởng là tiền chung của nhà giúp cuộc chia không biến thành cuộc đòi phần.
Một người muốn để dành hết, người kia muốn tiêu. Cả hai đều có lý. Hãy thống nhất các dòng bắt buộc trước, rồi mới bàn phần còn lại. Thường thì khi đã thấy quỹ tháng Giêng và khoản để dành nằm yên một chỗ, người muốn giữ sẽ thoải mái hơn với phần tự thưởng.
Phần biếu hai bên nội ngoại lệch nhau. Đây là chuyện nhạy cảm nhất. Nhiều nhà chọn chia đều theo con số, nhà khác chia theo hoàn cảnh từng bên. Cách nào cũng được, miễn hai người nói thẳng với nhau trước khi về quê, không để người kia biết sau.
Không ai nhắc tới phần của mình. Người lo cho cả nhà thường tự gạch phần mình đầu tiên. Nhờ người kia ghi phần tự thưởng cho bạn, bạn ghi cho họ. Đổi người ghi làm cả hai thấy được quan tâm.
Một năm khép lại không chỉ bằng món đồ
Bên cạnh món tự thưởng, cuối năm là dịp tốt cho vài việc gần như không tốn tiền mà làm năm mới bắt đầu nhẹ hơn. Dọn lại chỗ làm việc và bộ đồ nghề, bỏ những thứ hỏng không sửa được. Ngồi với gia đình một tối, mỗi người kể một điều vui nhất trong năm. Ghi ra giấy ba việc mình đã làm được, dù nhỏ như sửa xong cái quạt hay đi làm đúng giờ cả năm.
Anh Tâm năm nay làm thêm một việc: lau chùi và sắp lại bộ dụng cụ cũ, cái nào còn dùng được thì cho cậu em họ mới vào nghề. Bộ cũ không thành rác, cậu em có đồ để bắt đầu, còn anh có cảm giác khép lại một chặng làm nghề trọn vẹn.
Những việc này không thay được món quà, nhưng chúng làm món quà có ý nghĩa hơn. Món mới bước vào một không gian đã gọn, một năm đã được nhìn lại, chứ không bị chất thêm vào đống đồ cũ lộn xộn.
Khi không có thưởng cuối năm
Không phải ai cũng có thưởng Tết: người làm tự do, người buôn bán nhỏ, người làm công ty khó khăn. Với họ, cuối năm vẫn là dịp đáng tự thưởng, chỉ khác là phải lấy từ quỹ đã để dành trong năm.
Cách gọn là tự đặt cho mình một khoản thưởng tháng mười ba: mỗi tháng trong năm để riêng một phần nhỏ, khoảng một phần mười hai của mức bạn muốn có vào cuối năm. Đến tháng Chạp, bạn có một khoản giống như thưởng Tết, chia theo đúng thứ tự như phần trên.
Nếu năm nay chưa kịp làm, đừng rút tiền dự phòng để tự thưởng lớn. Hãy chọn món nhỏ, hoặc một nghi thức như dọn lại góc làm việc, viết ra ba điều làm được trong năm, mời gia đình bữa cơm cuối năm do mình nấu. Rồi bắt đầu quỹ tháng mười ba ngay từ tháng Giêng.
Với người buôn bán nhỏ, tháng Chạp thường là tháng bán chạy nhất, tiền vào nhiều nhưng cũng là tiền nhập hàng cho tháng sau. Đừng nhìn két tiền cuối năm mà tưởng đó là thưởng. Hãy tính lãi thật của cả năm, trừ vốn quay vòng, rồi mới lấy một phần nhỏ của phần lãi làm khoản tự thưởng. Nếu năm nay lãi mỏng, món tự thưởng cũng nên mỏng theo, không có gì phải ngại.
Câu hỏi thường gặp
Thưởng Tết nên để dành bao nhiêu phần trăm?
Không có con số chung, nhưng nên giữ ít nhất chi phí sinh hoạt một tháng cho tháng Giêng, cộng thêm phần để dành hoặc trả nợ nếu có. Với nhiều gia đình, tổng phần giữ lại chiếm khoảng một nửa khoản thưởng.
Có nên dùng thưởng Tết để mua món đồ lớn không?
Có thể, nếu sau khi chia đủ các dòng bắt buộc vẫn còn đủ để mua đứt. Nếu không đủ, hãy mở quỹ cho món đó và mua giữa năm, tránh trả dần trong những tháng đầu năm vốn thường eo hẹp.
Tự thưởng cuối năm nên mua trước hay sau Tết?
Món phục vụ công việc nên mua trước để dùng ngay khi đi làm lại. Món còn lại có thể mua sau Tết vài tuần, khi bạn đã bình tĩnh hơn và có thời gian so sánh kỹ.
Làm sao để tháng Giêng không thiếu tiền?
Tách quỹ tháng Giêng ngay khi nhận thưởng, ít nhất bằng một tháng sinh hoạt, để ở chỗ riêng không dùng sắm Tết. Ghi lại các khoản thăm hỏi, mừng tuổi dự kiến để không bị bất ngờ.
Người làm tự do không có thưởng thì tự thưởng cuối năm thế nào?
Hãy tự lập khoản thưởng tháng mười ba: mỗi tháng để riêng một phần nhỏ. Đến cuối năm, khoản đó được chia theo cùng thứ tự như thưởng Tết. Năm chưa kịp làm thì chọn món nhỏ hoặc nghi thức không tốn tiền.
Cả nhà cùng chia thưởng thì phần tự thưởng chia ra sao?
Mỗi người nên có một phần riêng, kể cả người lo việc nhà, mức có thể khác nhau nhưng phải ghi rõ. Cách này giúp không ai thấy thiệt và giảm tranh cãi về từng món nhỏ trong dịp Tết.