Trồng một chậu cây nhỏ ở bậu cửa là niềm vui mỗi sáng gần như không tốn tiền: bạn chọn một cây hợp với lượng nắng chỗ mình, trồng trong chậu có lỗ thoát nước, tưới khi đất khô, và mỗi sáng có một thứ sống để ngắm. Nhiều người bắt đầu bằng mấy gốc hành ăn dư, không mất đồng nào.
Bài này có bảng cây dễ sống theo vị trí ánh sáng, cách bắt đầu bằng đồ sẵn có, trình tự trồng đúng, cách tưới mà phần lớn người mới làm sai, một nghi thức buổi sáng nhỏ, những chỗ hay làm cây chết, và nên làm gì khi cây không qua khỏi.
Vì sao chăm một chậu cây là niềm vui bền
Phần lớn món tự thưởng cho bạn niềm vui một lần: một bữa ăn, một món đồ, một buổi đi chơi. Một chậu cây thì khác, nó cho bạn một niềm vui nhỏ mỗi ngày trong nhiều tháng: chiếc lá mới nhú, nụ đầu tiên, nhánh húng đủ to để ngắt bỏ vào bát canh. Và nó gần như không tốn gì sau lần đầu.
Cô Hoa, giáo viên về hưu ở Khánh Hoà, sau khi nghỉ hưu thấy buổi sáng dài lạ thường. Con gái gửi cô một chậu húng quế nhỏ trồng trong lon sữa cũ. Cô đặt ở bậu cửa sổ bếp, sáng nào cũng tưới, ngắt lá vào tô phở. Sau ba tháng, bậu cửa có sáu chậu: húng quế, húng lủi, hành, ớt, sả và một chậu lưỡi hổ. Cô nói mỗi sáng mở cửa sổ ra nhìn mấy chậu cây là phần cô thích nhất trong ngày.
Chăm cây còn có một điểm hay ít ai nói: nó có nhịp chậm. Bạn không thể làm cây lớn nhanh hơn. Trong một ngày mọi thứ đều gấp, có một thứ bắt bạn phải chờ là một kiểu nghỉ ngơi.
Chọn cây dễ sống theo lượng ánh sáng
Lý do thường gặp nhất khiến cây chết không phải là bạn vụng tay, mà là cây đặt sai chỗ. Trước khi chọn cây, hãy xem bậu cửa của bạn nhận bao nhiêu nắng.
| Vị trí | Cây dễ sống | Tưới | Ghi chú |
|---|---|---|---|
| Nắng trực tiếp từ năm, sáu tiếng trở lên | Húng quế, ớt, sả, sen đá, hương thảo | Rau thơm tưới đều; sen đá để khô hẳn mới tưới | Nắng chiều gắt thì che bớt bằng rèm mỏng |
| Nắng buổi sáng vài tiếng | Húng lủi, tía tô, hành lá, rau răm | Giữ đất hơi ẩm | Chỗ lý tưởng cho rau thơm |
| Sáng nhưng không có nắng chiếu | Trầu bà, lan ý, dương xỉ | Tưới khi mặt đất khô | Dương xỉ thích ẩm, phun sương được |
| Ít sáng, góc phòng | Lưỡi hổ, trầu bà | Rất ít, vài tuần một lần | Thỉnh thoảng đưa ra chỗ sáng vài ngày |
| Ban công nhiều gió | Sả, lưỡi hổ, sen đá | Theo độ khô của đất | Chậu nặng, đáy rộng để khỏi đổ |
Muốn biết chỗ của bạn được bao nhiêu nắng, hãy ghi lại trong một ngày nghỉ: mấy giờ nắng bắt đầu chiếu vào bậu, mấy giờ hết. Mười phút ghi chép này cứu được nhiều cây hơn mọi loại phân bón.
Bắt đầu gần như không tốn tiền
Bạn không cần ra vườn cây mua chậu đẹp và cây giống. Những thứ trong bếp và thùng rác tái chế đủ cho chậu cây đầu tiên:
- Gốc hành lá: giữ lại phần gốc trắng có rễ khoảng ba phân, cắm vào đất ẩm. Khoảng một tuần là có lá mới để cắt, cắt xong lại mọc.
- Ngọn rau thơm: mua bó húng lủi, rau răm ở chợ, chọn vài ngọn khoẻ cắm vào ly nước. Khi ra rễ trắng thì trồng sang đất.
- Gốc sả: chọn củ sả còn rễ, ngâm nước vài ngày cho rễ mới nhú, rồi trồng vào chậu sâu.
- Hạt ớt: lấy hạt từ quả ớt chín đỏ, phơi khô, gieo vào đất. Chậm hơn nhưng vui vì được xem từ hạt.
- Chậu: lon sữa, hộp sữa chua lớn, chai nhựa cắt đôi, cốc sứ sứt miệng. Bắt buộc khoan hoặc đục vài lỗ ở đáy.
- Đất: đây là thứ đáng mua, một bao đất trồng nhỏ đã trộn sẵn, đủ cho nhiều chậu. Đất vườn lấy ở ngoài thường nặng, dễ bí, dễ có sâu.
Chi phí cho chậu đầu tiên thường chỉ bằng khoảng một ly trà đá cho phần đất. Nếu sau vài tháng bạn vẫn thích, lúc đó mới cân nhắc mua thêm vài chậu đất nung hay một cây giống bạn muốn.
Trồng đúng cách trong năm bước
Phần lớn cây trồng chậu chết vì úng rễ, nên trình tự dưới đây xoay quanh việc nước phải thoát được:
- Kiểm tra chậu có lỗ thoát nước ở đáy. Không có lỗ thì đục thêm. Đây là bước quan trọng nhất, một lớp sỏi lót đáy không thay được lỗ thoát nước.
- Cho đất vào khoảng hai phần ba chậu, nén nhẹ.
- Đặt cây hoặc gốc vào giữa, thêm đất xung quanh, chừa khoảng một đốt ngón tay từ mặt đất đến miệng chậu để khi tưới nước không tràn.
- Tưới đẫm một lần cho đến khi nước chảy ra lỗ đáy. Để ráo, đổ bỏ nước đọng trong đĩa lót.
- Đặt cây ở chỗ sáng nhưng không có nắng gắt trong ba, bốn ngày đầu để cây quen, rồi mới chuyển đến chỗ chính.
Nếu trồng nhiều loại trong một chậu dài, hãy chọn những cây cùng nhu cầu nước. Sen đá thích khô đặt cạnh húng lủi thích ẩm thì sớm muộn một trong hai sẽ chết.
Tưới thế nào: chỗ người mới làm sai nhiều nhất
Thử đất bằng ngón tay. Cắm ngón tay xuống đất khoảng hai đốt. Còn ẩm thì chưa tưới, khô thì tưới. Cách này đáng tin hơn mọi lịch tưới cố định.
Tưới đẫm, không tưới vài giọt. Mỗi lần tưới, cho nước đến khi chảy ra đáy chậu. Tưới ít mỗi ngày chỉ làm ướt mặt đất, rễ bên dưới vẫn khô hoặc nằm trong vùng ẩm không đều.
Đổ nước đọng ở đĩa lót. Để đáy chậu ngâm trong nước nhiều giờ là cách nhanh nhất làm thối rễ.
Tưới buổi sáng. Buổi sáng tưới thì cây có nước cho cả ngày nắng, lá khô nhanh, ít nấm bệnh hơn tưới tối.
Theo mùa mà điều chỉnh. Mùa mưa, không khí ẩm, cây cần ít nước hơn hẳn; mùa nắng nóng có khi phải tưới mỗi ngày với chậu nhỏ ở chỗ nắng. Cùng một cây, lượng nước có thể khác gấp mấy lần giữa hai mùa.
Đi vắng vài ngày thì chuẩn bị trước. Tưới đẫm trước khi đi, dồn các chậu vào chỗ sáng nhưng không có nắng gắt, đặt chung trên một khay có chút nước dưới lớp sỏi để không khí quanh cây ẩm hơn. Với chuyến đi dài hơn một tuần, nhờ hàng xóm tưới giúp đổi lại một bó rau thơm.
Một nghi thức buổi sáng năm phút
Chậu cây nhỏ trở thành phần thưởng thật sự khi nó gắn với một khoảnh khắc yên trong ngày. Cô Hoa có một trình tự chừng năm phút: mở cửa sổ, nhìn từng chậu, thử đất bằng ngón tay, tưới chậu nào khô, ngắt lá vàng, xoay chậu một chút để cây không nghiêng hẳn về phía nắng. Rồi cô đứng nhìn một lúc, uống ngụm trà đầu tiên.
Không có gì trong trình tự đó cần kỹ năng. Nhưng chính những phút đứng nhìn ấy giúp bạn để ý: chiếc lá nào mới ra, lá nào có đốm lạ, rễ có chui ra lỗ đáy chưa. Cây được nhìn mỗi ngày hiếm khi chết bất ngờ.
Nếu bạn đi làm sớm, năm phút đó có thể là lúc chờ nước sôi pha cà phê. Nếu bận cả tuần, cuối tuần dành mười lăm phút chăm kỹ hơn: tỉa ngọn húng cho cây ra nhánh, nhổ cỏ dại, bổ sung đất nếu mặt đất bị lún.
Và đừng quên phần thưởng của phần thưởng: ngắt một nắm rau thơm của chính mình bỏ vào bát mì, bát phở. Vị không khác rau chợ là bao, nhưng cảm giác thì khác hẳn.
Những chỗ hay làm cây chết
Tưới quá nhiều. Nhiều cây chết vì được chăm quá kỹ hơn là vì bị bỏ quên. Lá vàng, mềm, gốc thâm là dấu hiệu úng; ngưng tưới đến khi đất khô.
Chậu không lỗ thoát nước. Chậu đẹp không lỗ chỉ nên dùng làm vỏ bọc ngoài, bên trong đặt một chậu nhựa có lỗ.
Đưa cây từ trong nhà ra nắng gắt đột ngột. Lá cháy trắng, khô mép. Chuyển cây ra nắng từ từ trong vài ngày.
Mua nhiều cây một lúc. Hứng lên mua mười chậu, chăm không xuể, cây chết dần, và bạn kết luận mình không hợp trồng cây. Bắt đầu một, hai chậu, thêm dần khi đã giữ được cây sống ba tháng.
Bón phân quá tay. Cây chậu nhỏ cần rất ít phân. Bón nhiều làm cháy rễ. Với rau thơm trồng chơi, thay đất mới mỗi vài tháng là đủ.
Để cây ở chỗ không bao giờ đi qua. Chậu đặt trên nóc tủ, ở sân thượng ít lên, hay ban công phòng ít dùng sẽ bị quên tưới, quên nhìn. Chỗ tốt cho chậu đầu tiên là chỗ bạn đi qua ít nhất hai lần mỗi ngày, như bậu cửa bếp hay cạnh bàn ăn.
Khi cây không qua khỏi
Ai trồng cây cũng có lúc làm chết cây, kể cả người làm vườn lâu năm. Đừng để một chậu chết làm bạn bỏ cả thói quen. Hãy coi nó như một lần học: nhổ cây lên xem rễ, rễ đen và có mùi là úng nước, rễ khô teo là thiếu nước, rễ trắng khoẻ mà lá vẫn héo thì có thể do nắng hoặc sâu.
Ghi lại một dòng trong sổ: cây gì, đặt ở đâu, chết sau bao lâu, vì sao có lẽ. Lần sau trồng loại đó ở chỗ khác hoặc tưới khác đi.
Còn khi cây sống khoẻ, bạn có thêm một niềm vui nhỏ: tách cây cho người khác. Một nhánh trầu bà, vài gốc hành, một cây ớt con trồng trong lon sữa là món quà dễ thương cho hàng xóm. Cô Hoa giờ hay mang những chậu húng nhỏ tặng các cô bạn cùng nhóm đi bộ buổi sáng, và nói đó là lý do cô có thêm bạn sau khi nghỉ hưu.
Câu hỏi thường gặp
Người mới nên trồng cây gì trong chậu nhỏ để dễ sống?
Nếu bậu cửa có nắng buổi sáng, hành lá từ gốc và húng lủi là dễ nhất. Nếu chỗ đặt ít nắng, chọn trầu bà hoặc lưỡi hổ. Chọn cây theo lượng ánh sáng thật ở chỗ bạn trước khi chọn theo sở thích.
Cây trồng trong chậu nên tưới mấy lần một ngày?
Không có lịch cố định. Cắm ngón tay xuống đất khoảng hai đốt, còn ẩm thì chưa tưới, khô thì tưới đẫm đến khi nước chảy ra đáy chậu. Mùa mưa cần ít nước hơn hẳn mùa nắng.
Có cần lót sỏi dưới đáy chậu không?
Không bắt buộc, và lớp sỏi không thay được lỗ thoát nước. Điều quan trọng là chậu có lỗ ở đáy và bạn đổ nước đọng trong đĩa lót sau khi tưới để rễ không bị ngâm nước.
Trồng rau thơm trong lon sữa cũ có được không?
Được, miễn là đục vài lỗ ở đáy cho nước thoát, rửa sạch và dùng đất trồng tơi xốp. Lon kim loại để ngoài nắng gắt có thể nóng, nên đặt chỗ có nắng buổi sáng hoặc bọc ngoài bằng giấy, vải.
Vì sao cây trong chậu bị vàng lá dù đã tưới đều?
Lý do hay gặp nhất là tưới quá nhiều làm úng rễ. Kiểm tra lỗ thoát nước, đổ nước đọng ở đĩa lót, ngưng tưới đến khi đất khô. Nếu đất khô mà lá vẫn vàng thì có thể do thiếu nắng hoặc đất đã cạn dinh dưỡng.