Quỹ tự thưởng hằng tháng hợp lý cho phần đông người đi làm nằm trong khoảng hai đến năm phần trăm thu nhập, được tách ra ngay ngày nhận lương sang một chỗ riêng không dùng cho việc khác. Mức thấp dành cho người đang trả nợ hoặc chưa có quỹ khẩn cấp; mức cao dành cho người đã ổn định các khoản bắt buộc và có tiền để dành đều mỗi tháng.
Con số không quan trọng bằng thói quen tách tiền trước khi tiêu. Phần dưới gợi ý tỷ lệ cho từng hoàn cảnh, cách chọn chỗ giữ tiền, cách xử lý tháng không chi hết và tháng lỡ phải rút quỹ sang việc gấp, cùng một tình huống cụ thể để bạn ước được quỹ của mình chỉ trong vài phút. Tất cả đều tính theo tỷ lệ và mốc tương đối, vì cùng một số tiền có thể là món nhỏ với người này nhưng là cả tuần ăn uống với người khác.
Quỹ tự thưởng khác tiền tiêu vặt ở chỗ nào
Nhiều người đã có một khoản tiêu vặt: cà phê sáng, ăn trưa, gửi xe. Khoản đó phục vụ sinh hoạt và hết theo ngày. Quỹ tự thưởng thì khác: nó được tích lại, được chi theo mốc, và có thể để dồn qua vài tháng để đổi lấy một món lớn hơn. Gộp hai khoản vào làm một là lý do phổ biến khiến quỹ tự thưởng biến mất trước giữa tháng mà không ai nhận ra.
Cách tách đơn giản nhất là đặt câu hỏi cho mỗi khoản chi: nếu không có khoản này, ngày hôm nay của mình có khó hơn không. Nếu có, đó là sinh hoạt. Nếu không, mà chỉ là vui hơn, đó là thưởng. Ly cà phê buổi sáng để tỉnh táo đi làm là sinh hoạt; ly cà phê ngồi hai tiếng ở quán mới vào sáng chủ nhật là thưởng.
Việc tách này không nhằm cấm đoán. Nó giúp bạn nhìn ra mình đang chi cho niềm vui bao nhiêu thật, vì con số đó thường lớn hơn nhiều người nghĩ khi nó nằm rải rác trong tiền sinh hoạt.
Một mẹo nhỏ khi mới tách: trong tháng đầu, mỗi lần định chi một khoản cho vui, hãy tự hỏi khoản này lấy từ ví nào. Chỉ cần câu hỏi đó lặp lại vài chục lần là ranh giới giữa hai khoản tự rõ ra, không cần thêm quy tắc nào khác.
Tỷ lệ gợi ý theo hoàn cảnh
Bảng dưới là điểm khởi đầu, không phải chuẩn bắt buộc. Hãy chọn dòng gần với mình nhất rồi điều chỉnh sau hai, ba tháng chạy thử:
| Hoàn cảnh | Tỷ lệ gợi ý | Nghiêng về kiểu thưởng |
|---|---|---|
| Đang trả nợ, chưa có quỹ khẩn cấp | khoảng 1–2% | Niềm vui nhỏ gần như không tốn tiền, thưởng theo mốc trả nợ |
| Mới đi làm, đang lập quỹ khẩn cấp | khoảng 2–3% | Món nhỏ bằng một bữa ăn ngoài, thỉnh thoảng gom cho món vừa |
| Thu nhập ổn định, đã có quỹ khẩn cấp | khoảng 3–5% | Xen kẽ món nhỏ hằng tháng và một món lớn mỗi năm |
| Thu nhập không đều theo tháng | tính trên tháng thấp nhất | Chỉ cộng thêm vào quỹ ở những tháng dư |
| Nuôi con nhỏ, ngân sách gia đình chặt | khoảng 1–3% phần thu nhập của mình | Thời gian riêng, món dùng hằng ngày |
| Đã nghỉ hưu, sống bằng lương hưu | phần dư sau chi cố định | Trải nghiệm gần nhà, lớp học ngắn |
Nếu sau khi trừ các khoản bắt buộc mà mỗi tháng bạn gần như không còn gì, đừng ép một tỷ lệ phần trăm. Cứ để quỹ tự thưởng bằng không trong lúc này và chuyển sang những niềm vui không tốn tiền; quỹ sẽ quay lại khi tình hình khá lên.
Tình huống: Minh Khoa, kỹ sư phần mềm ở TP Hồ Chí Minh
Minh Khoa ba mươi mốt tuổi, lương ổn định, đã có quỹ khẩn cấp đủ sáu tháng chi tiêu. Anh thấy tiền cứ hết mà không rõ đi đâu, nên ngồi xem lại sao kê ba tháng và đánh dấu những khoản thuần tuý cho vui: đồ chơi lắp ráp, đồ ăn đặt ngoài cuối tuần, một vài trò chơi trên máy. Cộng lại, trung bình mỗi tháng anh chi cho niềm vui khoảng tám phần trăm thu nhập, gấp đôi mức anh vẫn tưởng.
Khoa không cắt hẳn. Anh đặt quỹ tự thưởng bốn phần trăm, chuyển tự động sang một tài khoản riêng vào ngày lương về, và tự hứa mọi món cho vui phải trả từ tài khoản đó. Hai tháng đầu quỹ hết sớm vì thói quen cũ. Từ tháng thứ ba, anh bắt đầu tự chọn: bỏ bớt đồ ăn đặt ngoài để dồn tiền cho một bộ lắp ráp lớn anh để ý từ lâu.
Sau nửa năm, khoản chi cho niềm vui của Khoa ổn định ở mức bốn phần trăm, phần chênh lệch chảy vào tiết kiệm. Điều anh bất ngờ nhất là không thấy thiếu: những món bị bỏ là những món trước đây anh mua chỉ vì tiện tay. Còn bộ lắp ráp gom tiền ba tháng mới mua thì anh ráp chậm từng tối, vui lâu hơn hẳn.
Để tiền ở đâu cho khỏi lẫn
Một tài khoản phụ riêng. Cách gọn nhất với người quen thanh toán không tiền mặt. Mở thêm một tài khoản hoặc một ví con không liên kết với thẻ dùng hằng ngày, đặt lệnh chuyển tự động vào ngày nhận lương.
Một phong bì hoặc hũ tiền mặt. Hợp với người thích nhìn thấy tiền. Khi hũ vơi, bạn thấy ngay mà không cần mở ứng dụng nào. Nhược điểm là dễ bị rút tạm cho việc khác, nên ghi rõ tên quỹ lên nắp.
Một dòng riêng trong sổ chi tiêu. Nếu bạn không muốn tách tài khoản, giữ một dòng tự thưởng trong sổ và trừ dần mỗi lần chi. Cách này đòi hỏi ghi chép đều; quên ghi một tuần là con số mất ý nghĩa.
Không để trong tài khoản dùng hằng ngày. Đây là chỗ hay sai nhất. Tiền tự thưởng nằm chung với tiền sinh hoạt thì sẽ bị tiêu như tiền sinh hoạt, và cuối tháng bạn không biết mình đã thưởng mình bao nhiêu.
Không gửi vào khoản khoá kỳ hạn dài. Quỹ tự thưởng cần rút được khi tới mốc. Để trong một khoản khoá nhiều tháng làm bạn hoặc rút trước hạn mất lãi, hoặc lỡ mốc rồi thôi không thưởng nữa.
Tháng chi không hết và tháng phải rút quỹ
Quỹ chạy được vài tháng thì sẽ gặp hai tình huống: tháng còn dư và tháng phải lấy quỹ ra cho việc gấp. Xử lý theo thứ tự sau để quỹ không biến dạng:
- Tháng còn dư: để nguyên trong quỹ, không chuyển sang tiết kiệm. Phần dồn lại là cách tự nhiên để gom cho món vừa hoặc món lớn sau vài tháng.
- Đặt trần cho quỹ, ví dụ bằng khoảng ba lần mức trích mỗi tháng nếu chưa có mục tiêu món lớn. Vượt trần thì phần dư chuyển sang tiết kiệm chung.
- Tháng phải rút cho việc gấp như sửa xe, thuốc men cho người nhà: rút, ghi lại số tiền, và coi đó là khoản mượn từ quỹ.
- Tháng sau trả lại quỹ dần, mỗi tháng một phần nhỏ, thay vì trả ngay một lần làm căng ngân sách sinh hoạt.
- Nếu tháng nào cũng phải rút, đó là dấu hiệu quỹ khẩn cấp chưa đủ. Tạm hạ tỷ lệ tự thưởng và đẩy phần đó sang quỹ khẩn cấp cho tới khi ổn.
Quỹ tự thưởng không phải chỗ để vá những thiếu hụt thường xuyên. Nó chỉ chạy tốt khi các khoản bắt buộc và khoản dự phòng đã có chỗ của mình trước.
Ước quỹ của bạn trong mười phút
Lấy số tiền thực nhận tháng gần nhất. Trừ đi các khoản bắt buộc: tiền nhà, điện nước, ăn uống, đi lại, học phí của con, tiền gửi bố mẹ, khoản trả nợ nếu có. Trừ tiếp phần tiết kiệm và quỹ khẩn cấp bạn đã định để riêng. Số còn lại là phần linh hoạt, thường gồm cả quần áo, sửa sang lặt vặt, quà tặng người khác và niềm vui của chính bạn.
Quỹ tự thưởng nên chiếm không quá một phần ba phần linh hoạt đó. Nếu một phần ba ấy lớn hơn năm phần trăm thu nhập, cứ giữ năm phần trăm và để phần còn lại cho tiết kiệm; nếu nhỏ hơn hai phần trăm, đó là con số thật của bạn lúc này, đừng cố nâng lên cho tròn.
Thử chạy con số đó trong ba tháng mà không sửa. Ghi lại mỗi lần chi từ quỹ, kể cả khoản rất nhỏ. Cuối tháng thứ ba, nhìn xem quỹ thường hết vào tuần nào: hết từ tuần đầu nghĩa là bạn đang tiêu theo đà cũ, còn dư nhiều nghĩa là con số có thể hạ bớt hoặc dành cho một món lớn hơn. Sau ba tháng, con số bạn chốt sẽ đúng với mình hơn mọi bảng gợi ý.
Những chỗ hay sai khi lập quỹ
Phần lớn quỹ tự thưởng bỏ dở sau vài tháng vì một trong mấy lý do quen thuộc dưới đây:
- Đặt tỷ lệ quá cao ngay tháng đầu vì hứng khởi, rồi tháng thứ hai thấy thiếu tiền sinh hoạt và bỏ luôn.
- Chờ cuối tháng mới chuyển phần còn lại vào quỹ; cuối tháng thường không còn gì.
- Dùng quỹ tự thưởng để trả cho quà tặng người khác, đám cưới, sinh nhật bạn bè. Những khoản đó cần một dòng riêng.
- Tính tỷ lệ trên thu nhập trước thuế và bảo hiểm, nên con số lớn hơn khả năng thật.
- Không ai trong nhà biết quỹ tồn tại, nên khi cần tiền gấp nó bị lấy đi mà không được trả lại.
Câu tự hỏi trước khi chốt con số: nếu tháng tới có một khoản phát sinh bằng một tuần lương, mình có phải đụng vào quỹ tự thưởng không. Nếu có, hãy giữ tỷ lệ ở mức thấp nhất trong bảng cho tới khi trả lời được là không.
Cũng đừng so quỹ của mình với người khác. Đồng nghiệp đi du lịch mỗi quý có thể có hoàn cảnh, nghĩa vụ và khoản để dành rất khác bạn. Quỹ tự thưởng chỉ có ý nghĩa khi nó vừa với túi tiền của chính mình.
Câu hỏi thường gặp
Nên tính tỷ lệ quỹ tự thưởng trên lương trước hay sau thuế?
Nên tính trên số tiền thật sự về tài khoản sau thuế và các khoản bảo hiểm. Tính trên lương ghi trong hợp đồng làm quỹ lớn hơn khả năng chi, dễ khiến bạn thiếu tiền sinh hoạt cuối tháng.
Quỹ tự thưởng còn dư nhiều tháng có nên chuyển sang tiết kiệm?
Có thể, nhưng nên đặt một mức trần trước. Phần trong trần giữ lại để gom cho món lớn hơn, phần vượt trần mới chuyển sang tiết kiệm chung để quỹ không phình mãi.
Khoản tự thưởng có nên tách khỏi tiền tiêu vặt hằng ngày?
Nên tách. Tiền tiêu vặt phục vụ sinh hoạt và hết theo ngày, còn quỹ tự thưởng dùng theo mốc và có thể dồn lại. Gộp chung thì quỹ thường hết trước khi bạn kịp thưởng gì có chủ ý.
Đang trả nợ có nên lập quỹ tự thưởng không?
Có thể lập ở mức rất nhỏ, khoảng một đến hai phần trăm, và nghiêng về niềm vui ít tốn tiền. Ưu tiên vẫn là trả nợ đúng hạn; không bao giờ vay thêm để tự thưởng.
Vợ chồng có nên có quỹ tự thưởng riêng từng người?
Nhiều gia đình thấy dễ chịu hơn khi mỗi người có một khoản nhỏ tự quyết, không phải giải thích. Điều quan trọng là cả hai cùng biết và đồng ý mức trích từ thu nhập chung.
Có nên dùng quỹ tự thưởng để mua quà cho người khác?
Không nên. Quà tặng người thân, đám cưới, sinh nhật bạn bè nên có một dòng chi riêng. Lấy từ quỹ tự thưởng làm quỹ hết mà bạn vẫn chưa thưởng gì cho mình.