Một chiếc giá sách dùng lâu là chiếc có ván đủ dày và nhịp kệ đủ ngắn để không võng dưới sức nặng của sách, làm bằng vật liệu chịu được độ ẩm nơi bạn ở, được neo vào tường để không đổ, và đặt ở chỗ thoáng, tránh nắng chiếu thẳng. Sách nặng hơn người ta nghĩ, và phần lớn giá sách hỏng vì không tính đến điều đó.
Cô Hoa, giáo viên về hưu ở Huế, có gần năm trăm cuốn sách dồn trong thùng giấy và một chiếc kệ nhỏ đã võng giữa. Cô dùng quỹ tự thưởng để dành vài tháng cho một chiếc giá sách tử tế, và đặt cho mình một khoản nhỏ mỗi tháng để mua thêm sách. Bài này đi theo cách cô chọn giá và giữ sách trong khí hậu mưa dầm, nồm ẩm của miền Trung.
Sách nặng hơn bạn nghĩ: tính tải trước khi chọn
Một mét kệ xếp kín sách thông thường có thể nặng hai mươi đến ba mươi cân, sách khổ lớn, sách in giấy dày còn nặng hơn. Một chiếc giá năm tầng rộng tám mươi phân xếp đầy vì vậy có thể gánh trên một trăm cân. Đó là sức nặng của hai người lớn đứng trên các tấm ván suốt nhiều năm.
Ván kệ chịu sức nặng ấy không gãy ngay, mà võng dần. Năm đầu chưa thấy gì, năm thứ hai bắt đầu thấy lõm giữa, đến năm thứ ba thì võng rõ và không thẳng lại được dù bạn dọn hết sách ra. Đó là điều đã xảy ra với chiếc kệ cũ của cô Hoa.
Vì vậy trước khi chọn, hãy ước số sách bạn có và số sách sẽ thêm trong vài năm tới. Cách đếm nhanh: xếp sách đứng sát nhau trên sàn, đo tổng chiều dài. Năm trăm cuốn sách thông thường chiếm khoảng mười đến mười hai mét kệ. Cộng thêm một phần năm cho sách mới và chỗ đặt vài món đồ nhỏ.
Con số đó cho bạn biết cần bao nhiêu tầng, bao nhiêu khoang, và quan trọng hơn là ván phải chịu được bao nhiêu. Cô Hoa cần khoảng mười bốn mét kệ, tương đương hai chiếc giá bảy tầng rộng khoảng một mét, mỗi tầng có vách đỡ ở giữa. Biết vậy, cô không bị cuốn theo những chiếc kệ trang trí mảnh mai chỉ hợp để vài cuốn sách và chậu cây.
Chọn ván theo độ ẩm nơi bạn sống
Ở miền Trung mưa dầm, miền Bắc nồm ẩm, vật liệu ván quyết định giá sách sống được bao lâu nhiều hơn kiểu dáng.
| Loại ván | Chịu lực | Chịu ẩm | Nhận xét |
|---|---|---|---|
| Gỗ tự nhiên ghép hoặc nguyên tấm | Tốt | Khá, nếu được sơn phủ kín | Nặng, có thể co ngót theo mùa, sửa và sơn lại được |
| Gỗ dán nhiều lớp | Rất tốt so với độ dày | Khá, loại chịu ẩm còn tốt hơn | Ít võng, bắt vít chắc |
| Ván sợi ép mật độ cao loại chống ẩm | Trung bình, dễ võng nếu nhịp dài | Khá | Bề mặt phẳng đẹp; cạnh hở dễ ngấm nước |
| Ván dăm ép thông thường | Thấp | Kém, phồng khi ngấm nước | Rẻ, hợp kệ nhỏ để đồ nhẹ hơn là sách |
Với ván ép công nghiệp, điều quan trọng là mọi cạnh phải được dán nẹp kín. Ẩm thấm vào qua cạnh hở, ván phồng lên từ mép và vít bắt vào chỗ đó bị lỏng. Lật xem mặt dưới các tấm ván và mặt sau giá, những chỗ ít người nhìn thấy thường là nơi nhà làm bỏ qua.
Cô Hoa chọn giá khung gỗ dán, mặt ván dày gần hai phân, các cạnh dán nẹp kín. Cô có cân nhắc gỗ tự nhiên nhưng thấy giá gỗ dán đủ chắc, nhẹ hơn khi chuyển chỗ và vừa với quỹ đã gom.
Nhịp kệ, độ dày ván và các chi tiết chống võng
Nhịp kệ ngắn là cách chống võng rẻ nhất. Nhịp kệ là khoảng cách giữa hai điểm đỡ của một tấm ván. Với ván dày khoảng một phân tám, giữ nhịp trong khoảng bảy mươi đến tám mươi phân là an toàn cho sách thông thường. Rộng hơn thì cần ván dày hơn hoặc thêm vách đỡ giữa.
Nẹp dưới cạnh trước. Một thanh nẹp gỗ dán dọc cạnh trước mặt dưới tấm ván làm ván cứng hơn nhiều. Giá có nẹp này thường chịu sách nặng tốt hơn giá trông dày hơn nhưng không nẹp.
Tấm hậu bắt vít. Tấm lưng mỏng bắt vít chắc vào khung giúp giá không bị xô lệch thành hình bình hành. Tấm lưng chỉ đóng đinh nhỏ hoặc cài rãnh lỏng thì sau vài lần dịch chuyển, giá sẽ lắc.
Chốt đỡ ván. Chốt kim loại chắc hơn chốt nhựa. Ván di động tiện chỉnh độ cao, nhưng với tầng chứa sách nặng, ván cố định bắt vít vào vách chịu lực tốt hơn.
Lật ván định kỳ. Với ván di động, mỗi năm lật mặt các tấm ván một lần. Ván đang hơi võng xuống sẽ được sức nặng kéo về phía ngược lại, giữ ván thẳng lâu hơn.
Lắp đặt và neo tường an toàn
Giá sách cao, xếp đầy là đồ vật nặng có thể đổ, nhất là trong nhà có trẻ nhỏ hay hay leo trèo. Neo tường là việc nên làm với mọi giá sách cao quá tầm ngực.
- Chọn chỗ đặt giá sát một bức tường chắc, tránh tường ngoài hay bị thấm, tránh ngay dưới cửa sổ hay chỗ nắng chiều chiếu vào.
- Đặt giá lên nền phẳng, chỉnh chân tăng nếu có để giá hơi ngả về phía tường chứ không ngả ra ngoài.
- Dùng ke góc hoặc dây neo bắt một đầu vào khung trên của giá, một đầu vào tường bằng tắc kê và vít phù hợp với loại tường. Tường gạch, tường bê tông và vách thạch cao cần loại tắc kê khác nhau.
- Chừa một khe nhỏ giữa lưng giá và tường cho không khí lưu thông, giảm ẩm mốc ở mặt sau.
- Xếp sách nặng, khổ lớn ở các tầng dưới; sách nhẹ, sách nhỏ ở tầng trên. Trọng tâm thấp làm giá vững hơn.
- Không để trẻ trèo lên giá, không dùng tầng giá làm bậc để với lên cao.
Nếu bạn ở nhà thuê và không được khoan tường, hãy chọn giá thấp, rộng thay vì giá cao, hẹp, và xếp sách nặng ở dưới cùng. Giá thấp đổ khó hơn và nếu có đổ thì cũng ít nguy hiểm hơn.
Giữ sách qua mùa nồm ẩm và mùa mưa
Sách hỏng vì ẩm mốc, mối mọt và nắng nhiều hơn vì hỏng giá. Cô Hoa giữ một lịch chăm đơn giản theo mùa ở Huế.
| Thời điểm | Việc làm | Mục đích |
|---|---|---|
| Mùa mưa dầm, nồm ẩm | Đặt gói hút ẩm ở các tầng, đóng cửa sổ những ngày ẩm, mở khi trời khô | Giảm ẩm làm giấy cong, ố vàng, mốc |
| Ngày nắng ráo sau mưa | Mở cửa thoáng, rút vài cuốn ra lật kiểm | Phát hiện sớm đốm mốc ở mép giấy |
| Mỗi tháng | Lau bụi trên mép sách bằng chổi lông mềm hoặc khăn khô | Bụi giữ ẩm và thu hút côn trùng |
| Hai lần mỗi năm | Rút hết sách một tầng, lau ván, kiểm góc tường sau giá | Phát hiện mối, vết thấm sớm |
| Quanh năm | Không xếp sách quá chật, tránh nắng chiếu trực tiếp vào gáy | Sách có chỗ thở, gáy không bạc màu |
Cuốn nào đã có đốm mốc, hãy tách riêng, để ở chỗ khô thoáng, lau nhẹ bằng khăn khô, không xếp lại cạnh sách khác cho đến khi hết mùi ẩm. Thấy dấu vết mối ở chân giá hay chân tường thì cần xử lý ngay, vì mối lan nhanh qua gỗ và giấy.
Mua giá sách cũ: những điểm cần kiểm
Giá sách gỗ tốt là món đồ cũ rất đáng mua, vì khung chắc thì dùng thêm được nhiều năm và giá thường chỉ bằng một phần giá mới. Trước khi mang về, hãy kiểm từng điểm dưới đây.
- Nhìn dọc từng tấm ván ở ngang tầm mắt: ván đã võng sẵn sẽ tiếp tục võng, chỉ mua khi thay được tấm ván.
- Ấn vào các góc và cạnh dưới cùng: ván công nghiệp từng ngấm nước sẽ phồng, mềm, bở ở mép.
- Lắc nhẹ giá khi đã rỗng: lắc nhiều là mối nối đã lỏng hoặc tấm hậu đã bung.
- Soi mặt sau, chân giá và mặt dưới ván tìm lỗ nhỏ, bột gỗ mịn hay đường đất: đó là dấu vết mọt và mối, không nên mang vào nhà.
- Ngửi mùi ẩm mốc: mùi đã ngấm sâu vào ván ép rất khó hết và có thể lan sang sách.
- Hỏi xem có tháo rời được để vận chuyển không, và còn đủ chốt, vít, ke không.
Cô Hoa mua chiếc giá thứ hai là đồ cũ của một gia đình chuyển nhà. Khung gỗ tự nhiên còn chắc, chỉ một tấm ván võng. Cô nhờ thợ mộc gần nhà cắt một tấm gỗ dán mới cùng kích thước, sơn lại cho đồng màu. Tổng chi phí chưa bằng nửa chiếc mới, và chiếc giá cũ ấy cứng cáp hơn nhiều mẫu mới cùng tầm.
Mang giá cũ về, lau sạch, để thoáng vài ngày trước khi xếp sách lên. Nếu có điều kiện, hãy kiểm lại sau vài tuần để chắc không có dấu hiệu mọt phát triển.
Tự thưởng sách mỗi tháng mà không tràn giá
Chiếc giá mới thường tạo cảm hứng mua thêm sách. Cô Hoa đặt cho mình vài quy tắc nhỏ để niềm vui này không thành gánh nặng chỗ chứa và chi tiêu.
- Mỗi tháng dành một khoản nhỏ cho sách, chừng bằng một hai bữa ăn ngoài, không cộng dồn sang tháng sau nếu chưa dùng.
- Đọc thử ở thư viện trước những cuốn chưa chắc; chỉ mua những cuốn muốn đọc lại hoặc giữ làm tư liệu.
- Tìm sách cũ còn tốt ở các hiệu sách cũ và các buổi trao đổi sách; nhiều cuốn hay giá chỉ bằng một phần nhỏ sách mới.
- Áp dụng quy tắc một vào một ra khi giá đã gần đầy: thêm một cuốn thì tặng hoặc trao đổi một cuốn đã đọc xong và không giữ lại.
- Giữ một ngăn trống cho sách đang đọc, để sách mới không nằm chồng lên mép các tầng.
Câu tự hỏi trước khi mua một cuốn sách: mình sẽ đọc nó trong tháng này chứ? Nếu không, ghi tên vào danh sách chờ. Nhiều cuốn trong danh sách đó, sau vài tháng, bạn sẽ thấy không còn muốn đọc nữa, và đó là khoản tiết kiệm không phải tiếc.
Câu hỏi thường gặp
Giá sách bằng gỗ công nghiệp có bền không?
Bền nếu chọn đúng loại. Gỗ dán nhiều lớp chịu lực và chịu ẩm khá tốt. Ván sợi ép loại chống ẩm cũng ổn nếu nhịp kệ ngắn và cạnh dán nẹp kín. Ván dăm ép thông thường thì không hợp để chứa nhiều sách ở vùng ẩm.
Kệ sách bị võng giữa có sửa được không?
Võng nhẹ có thể lật mặt tấm ván cho sức nặng kéo ngược lại, thêm nẹp dưới cạnh trước hoặc thêm một vách đỡ giữa. Ván đã võng nặng và nứt thì nên thay tấm ván mới, dày hơn hoặc ngắn nhịp hơn.
Có cần neo giá sách vào tường không?
Rất nên, nhất là giá cao quá tầm ngực và nhà có trẻ nhỏ. Giá xếp đầy sách rất nặng, nếu đổ có thể gây nguy hiểm. Dùng ke góc hoặc dây neo với tắc kê phù hợp loại tường.
Làm sao giữ sách không bị ẩm mốc vào mùa nồm?
Đặt gói hút ẩm ở các tầng, đóng cửa những ngày ẩm và mở thoáng khi trời khô, không xếp sách quá chật, chừa khe giữa giá và tường. Thỉnh thoảng rút sách ra lật kiểm để phát hiện mốc sớm.
Một mét kệ sách chịu bao nhiêu sức nặng?
Một mét kệ xếp kín sách thông thường có thể nặng hai mươi đến ba mươi cân, sách khổ lớn còn nặng hơn. Vì vậy ván cần đủ dày và nhịp kệ đủ ngắn, khoảng bảy mươi đến tám mươi phân với ván dày gần hai phân.
Nên dành bao nhiêu tiền mỗi tháng để tự thưởng sách?
Nhiều người đặt một khoản nhỏ cố định, chừng bằng một hai bữa ăn ngoài mỗi tháng, không dồn sang tháng sau. Kết hợp đọc thử ở thư viện và mua sách cũ giúp khoản đó đi xa hơn.