Vợ chồng chung thu nhập vẫn nên có cho mỗi người một quỹ riêng nhỏ để tự thưởng, cỡ một đến ba phần trăm thu nhập của nhà mỗi người, trích sau khi các khoản chung đã đủ và tiêu không phải giải thích. Quỹ này không làm nhà tách bạch; ngược lại, nó loại bỏ phần lớn những cuộc cãi nhau nhỏ về chuyện "sao lại mua cái này".
Phần dưới so sánh ba cách chia quỹ riêng hay gặp, bàn chuyện công bằng khi thu nhập hai người chênh nhau, gợi ý mức trần và quy tắc để quỹ không phình to, cách bắt đầu cuộc nói chuyện mà không thành tranh cãi, và một tình huống cụ thể của một đôi vợ chồng trẻ. Những gợi ý này dùng được cho cả nhà gộp hết thu nhập lẫn nhà mỗi người giữ lương rồi góp phần chung, vì điều quan trọng là ranh giới giữa tiền chung và tiền riêng được nói ra rõ ràng.
Vì sao quỹ riêng nhỏ lại giữ hoà khí
Phần lớn tranh cãi tiền bạc trong nhà không xoay quanh những khoản lớn như mua nhà, học cho con. Những khoản đó thường được bàn kỹ. Cãi nhau hay đến từ những món nhỏ: chồng mua thêm một món đồ câu cá, vợ đặt thêm một bộ chén đĩa, mỗi người thấy món của người kia là không cần. Một lần thì không sao, nhưng lặp lại nhiều thì thành cảm giác bị kiểm soát, hoặc bị phung phí.
Quỹ riêng giải quyết chuyện này bằng một ranh giới đơn giản: trong khoản đã thống nhất, mỗi người tự quyết, người kia không bình luận. Ngoài khoản đó, mọi thứ bàn chung. Ranh giới rõ làm giảm hẳn số lần phải giải thích, và cũng giảm số lần một người phải nhịn vì ngại hỏi.
Thêm một lợi ích ít người nghĩ tới: có quỹ riêng thì mỗi người mới tự thưởng được cho người kia một cách bất ngờ. Món quà sinh nhật mua từ tiền chung mà người nhận đã biết trước thì vẫn quý, nhưng món quà từ quỹ riêng của người kia thì có thêm cái vui của sự bất ngờ, và người tặng cũng thấy món quà thật sự là của mình.
Ba cách chia quỹ riêng hay gặp
Không có cách nào đúng cho mọi nhà. Bảng dưới đặt ba cách cạnh nhau để hai người chọn:
| Cách chia | Làm thế nào | Hợp với | Điểm cần cẩn thận |
|---|---|---|---|
| Bằng nhau | Mỗi người cùng một số tiền mỗi tháng, trích từ thu nhập chung | Nhà gộp hết thu nhập vào một chỗ | Người kiếm nhiều hơn có thể thấy thiệt nếu chênh lệch lớn |
| Theo tỷ lệ thu nhập | Mỗi người giữ một phần trăm như nhau của thu nhập mình | Hai người thu nhập chênh nhau, đều đi làm | Người thu nhập thấp hơn, hoặc ở nhà chăm con, bị quỹ nhỏ hẳn |
| Kết hợp | Một phần bằng nhau làm nền, cộng một phần nhỏ theo thu nhập | Phần đông các gia đình | Phức tạp hơn một chút khi tính |
Với nhà có một người ở nhà chăm con hoặc chăm cha mẹ già, cách chia theo tỷ lệ thu nhập gần như luôn là không công bằng, vì công việc chăm sóc không có lương nhưng là công việc thật. Những nhà đó thường chọn chia bằng nhau, hoặc kết hợp với phần nền đủ lớn.
Dù chọn cách nào, quỹ riêng luôn được trích sau các khoản chung đã đủ: tiền nhà, ăn uống, học hành, tiết kiệm, quỹ khẩn cấp. Tháng nào khoản chung chưa đủ thì quỹ riêng của cả hai cùng dừng.
Tình huống: Sơn và Mai, vợ chồng trẻ ở Lâm Đồng
Sơn ba mươi hai tuổi, làm kỹ thuật ở một trang trại rau; Mai hai mươi chín tuổi, dạy mẫu giáo. Thu nhập của Sơn gấp rưỡi của Mai. Cưới được hai năm, họ gộp hết tiền vào một tài khoản, Mai giữ sổ. Mỗi lần Sơn muốn mua một món đồ nghề cho sở thích sửa xe máy cũ, anh phải nói với vợ, và Mai thường hỏi lại vì thấy món nào cũng đắt. Sơn bắt đầu thấy mình phải xin tiền.
Mai cũng có chuyện của mình. Cô muốn thỉnh thoảng đi học một lớp cắm hoa cuối tuần, nhưng vì giữ sổ, cô ngại chi cho mình khi chồng còn bị hỏi từng món. Cả hai không ai nói ra, nhưng không khí mỗi lần bàn tiền đều căng.
Một tối họ ngồi lại và thống nhất cách kết hợp: mỗi người một phần nền bằng nhau, khoảng một phần trăm thu nhập chung, cộng thêm một phần nhỏ theo thu nhập riêng. Quỹ chuyển vào hai ví riêng vào ngày lương về, sau khi đã trích tiền nhà, tiết kiệm và quỹ cho con sắp sinh. Trong ví riêng, không ai hỏi ai. Sau nửa năm, Sơn đã gom đủ mua bộ cờ lê tốt, Mai học xong một khoá cắm hoa. Họ nói chuyện tiền bạc ít đi hẳn, và khi bàn những khoản lớn thì dễ đồng ý hơn trước.
Quy tắc để quỹ riêng không phình to
Mức trần. Mỗi quỹ riêng không dồn quá một mức đã thống nhất, ví dụ khoảng ba lần mức trích hằng tháng, trừ khi đang gom có mục tiêu rõ và người kia biết. Vượt trần, phần dư chuyển về quỹ chung.
Dừng cùng nhau. Tháng nào khoản chung chưa đủ, quỹ riêng của cả hai cùng tạm dừng. Không có chuyện một người dừng còn người kia vẫn được trích.
Không dùng cho việc chung. Quỹ riêng không dùng để vá khoản chung bị thiếu, và khoản chung cũng không bị lấy để bù quỹ riêng đã tiêu hết.
Không bình luận về món của người kia. Đây là quy tắc khó giữ nhất. Có thể hỏi "món đó dùng có thích không", nhưng không hỏi "sao lại mua cái đó".
Món lớn vẫn bàn chung. Nếu một người muốn gom quỹ riêng nhiều tháng cho một món lớn, nên nói với người kia từ đầu để không ai bất ngờ.
Xem lại mỗi năm một lần. Khi thu nhập thay đổi, có thêm con, hay chuyển nhà, ngồi lại chỉnh tỷ lệ. Quỹ riêng là thoả thuận sống, không phải luật cố định.
Những tình huống dễ va chạm và cách đã có nhà xử lý
Chạy quỹ riêng vài tháng, hầu như nhà nào cũng gặp vài tình huống chưa có trong thoả thuận. Dưới đây là những tình huống hay gặp và cách xử lý mà nhiều cặp đã dùng:
- Một người tiêu hết quỹ sớm rồi muốn mượn quỹ người kia. Được mượn, nhưng trả lại từ quỹ riêng tháng sau, không lấy từ quỹ chung. Mượn thường xuyên là dấu hiệu nên xem lại thói quen chi, không phải tăng quỹ.
- Món mua bằng quỹ riêng nhưng cả nhà dùng. Ví dụ chồng mua chiếc quạt tốt hơn cho phòng ngủ. Nếu đã mua bằng quỹ riêng thì đó là quà cho nhà, không đòi hoàn từ quỹ chung về sau.
- Quà cho bố mẹ hai bên. Nên lấy từ quỹ chung, chia đều hai bên nội ngoại, không bắt mỗi người tự lo từ quỹ riêng cho bố mẹ mình.
- Một người có khoản thu thêm ngoài lương. Thống nhất từ đầu: khoản thu thêm vào quỹ chung toàn bộ, hay chia một phần nhỏ vào quỹ riêng người làm ra. Không thống nhất trước là chỗ dễ giận nhau nhất.
- Người kia tiêu vào thứ mình thấy vô bổ. Nhắc lại quy tắc không bình luận. Nếu thật sự lo, ví dụ món đó có hại cho sức khoẻ, hãy nói về sức khoẻ, đừng nói về tiền.
Ghi những cách xử lý này vào cùng tờ thoả thuận ban đầu. Lần sau gặp lại tình huống tương tự, hai người chỉ cần mở ra xem, không phải tranh luận lại từ đầu.
Quỹ riêng khi có con nhỏ hoặc một người nghỉ việc
Hai giai đoạn làm quỹ riêng dễ lung lay nhất là khi nhà có con nhỏ và khi một người tạm nghỉ việc. Trong cả hai, ngân sách chung căng lên, và người không có thu nhập thường tự cắt quỹ riêng của mình trước tiên, trong khi người kia vẫn giữ. Lâu dần, người ở nhà cảm thấy mọi khoản cho mình đều phải xin, đúng điều mà quỹ riêng sinh ra để tránh.
Cách nhiều nhà làm là giữ quỹ riêng của cả hai ở cùng một mức nhỏ, kể cả khi chỉ còn một nguồn thu. Mức có thể hạ xuống, nhưng hạ đều cho cả hai. Người đang ở nhà chăm con không phải đang được nuôi; họ đang làm một việc mà nếu thuê ngoài thì tốn không ít.
Nếu ngân sách chặt đến mức không thể trích cho ai, cả hai cùng dừng, và chuyển sang những phần thưởng bằng thời gian: mỗi người được một buổi sáng cuối tuần tự do trong khi người kia trông con. Với cha mẹ có con nhỏ, vài giờ được ở một mình đôi khi quý hơn mọi món đồ, và nó gần như không tốn đồng nào.
Bắt đầu cuộc nói chuyện mà không thành cãi nhau
Cách mở lời quyết định cuộc nói chuyện tiền bạc đi về đâu. Thứ tự này giúp nó giữ ở mức bàn bạc:
- Chọn lúc cả hai thong thả, không ngay sau một lần vừa cãi nhau về tiền, không lúc đang mệt sau giờ làm.
- Mở đầu bằng điều chung: nhà mình muốn bớt phải hỏi nhau từng món nhỏ, mỗi người có một khoản nhỏ tự quyết.
- Đề nghị khoản đó cho cả hai, không chỉ cho mình. Cuộc nói chuyện là về công bằng, không phải xin phép.
- Đưa ra con số theo tỷ lệ, nhỏ thôi, để người kia không thấy lo. Có thể tăng sau khi chạy thử vài tháng.
- Hỏi người kia lo điều gì, và trả lời bằng quy tắc: mức trần, dừng cùng nhau, món lớn vẫn bàn chung.
- Hẹn chạy thử ba tháng rồi ngồi lại xem. Thoả thuận có hạn thử thì dễ được đồng ý hơn thoả thuận vĩnh viễn.
Nếu người kia chưa đồng ý ngay, đừng ép. Thường sau một hai tuần suy nghĩ, khi thấy đề nghị là cho cả hai, người ta sẽ quay lại bàn tiếp với tâm thế khác. Nếu sau vài lần vẫn không thống nhất được, có thể bắt đầu bằng một bước nhỏ hơn: chỉ thử một tháng, mức thấp nhất.
Câu hỏi thường gặp
Vợ chồng có nên có tiền riêng để tiêu cho mình?
Nên có một khoản nhỏ, được cả hai biết và đồng ý, trích sau khi các khoản chung đã đủ. Khoản này giúp giảm cãi nhau về món nhỏ và cho mỗi người cảm giác tự chủ mà không làm nhà tách bạch.
Thu nhập hai vợ chồng chênh lệch thì chia quỹ riêng thế nào?
Nhiều nhà chọn cách kết hợp: một phần nền bằng nhau cho cả hai, cộng thêm một phần nhỏ theo thu nhập riêng. Nếu một người ở nhà chăm con, nên chia bằng nhau vì chăm sóc cũng là công việc thật.
Quỹ riêng của vợ chồng nên chiếm bao nhiêu thu nhập?
Thường khoảng một đến ba phần trăm thu nhập của nhà cho mỗi người, có mức trần để không dồn quá lớn. Khi ngân sách chung còn chặt, nên giữ ở mức thấp và tăng dần.
Có nên hỏi vợ hoặc chồng đã tiêu quỹ riêng vào việc gì?
Không nên hỏi theo kiểu kiểm tra. Có thể hỏi món đó dùng có thích không, nhưng trong khoản đã thống nhất thì mỗi người tự quyết. Đó là ý nghĩa của quỹ riêng.
Tháng khó khăn thì quỹ riêng xử lý ra sao?
Quỹ riêng của cả hai cùng tạm dừng cho tới khi các khoản chung đủ trở lại. Không để chuyện một người dừng còn người kia vẫn được trích, vì đó là chỗ dễ sinh bất công.
Mua quà cho vợ hoặc chồng nên dùng tiền chung hay quỹ riêng?
Quà bất ngờ cho người kia nên lấy từ quỹ riêng của mình. Quà dùng chung cho cả nhà, như một món đồ gia dụng, thì nên bàn và dùng tiền chung.