Một lịch trải nghiệm cả năm giúp bạn tự thưởng đều đặn mà không bao giờ phải chi một khoản đột ngột quá sức: dành một tỷ lệ nhỏ thu nhập mỗi tháng, chia thành ba tầng gồm mỗi tháng một trải nghiệm nhỏ, mỗi quý một trải nghiệm vừa, và một trải nghiệm lớn trong năm được để dành dần. Lịch không phải để gò bó, mà để những điều bạn muốn làm không bị trôi mất vì bận.
Phần dưới hướng dẫn cách chọn tỷ lệ quỹ theo hoàn cảnh, cách chia ba tầng, một lịch mẫu mười hai tháng theo mùa, cách gom ý tưởng trải nghiệm, xử lý khi thu nhập không đều, những sai lầm hay khiến lịch bị bỏ dở sau vài tháng và cách rà lại lịch vào giữa năm để nó theo kịp mong muốn của bạn.
Chọn tỷ lệ quỹ theo hoàn cảnh
Quỹ trải nghiệm lấy từ phần thu nhập sau khi đã lo chi tiêu thiết yếu và để dành. Tỷ lệ dưới đây chỉ là gợi ý xuất phát, bạn điều chỉnh theo thực tế.
| Hoàn cảnh | Tỷ lệ gợi ý trên thu nhập tháng | Lưu ý |
|---|---|---|
| Đang trả nợ, có khoản vay cần trả | Rất nhỏ, khoảng một đến hai phần trăm | Ưu tiên trải nghiệm gần như không tốn tiền |
| Thu nhập vừa đủ sống, chưa có quỹ dự phòng | Khoảng hai đến ba phần trăm | Xây quỹ dự phòng song song |
| Có quỹ dự phòng, chi tiêu ổn định | Khoảng ba đến năm phần trăm | Đủ cho cả ba tầng |
| Thu nhập khá, đã để dành đều | Khoảng năm đến tám phần trăm | Đừng để quỹ tự thưởng lấn sang mục tiêu dài hạn |
Nguyên tắc chung: quỹ tự thưởng không bao giờ được lấy từ tiền vay, tiền dự phòng hay tiền cho mục tiêu lớn như mua nhà, học phí của con. Nếu một tháng có khoản chi đột xuất, quỹ trải nghiệm là khoản đầu tiên tạm dừng, và điều đó không sao cả.
Ba tầng của lịch trải nghiệm
Tầng nhỏ, mỗi tháng một lần. Khoảng một nửa quỹ tháng. Một buổi học thử, một suất kịch sân khấu nhỏ, một bữa ăn món thèm lâu, một buổi dã ngoại. Mục đích là giữ nhịp, để tháng nào cũng có một điều mong chờ. Nếu tháng ấy có sẵn một trải nghiệm miễn phí, phần tiền tầng nhỏ có thể dồn sang tầng vừa.
Tầng vừa, mỗi quý một lần. Khoảng một phần tư quỹ mỗi tháng gom lại, đến cuối quý thành một khoản đủ cho chuyến đi hai ngày gần nhà, một khoá học ngắn, một buổi hoà nhạc hạng ghế tốt.
Tầng lớn, một lần trong năm. Phần còn lại, gom đủ mười hai tháng, dành cho một trải nghiệm bạn mong nhất: chuyến đi xa hơn, khoá học dài hơn, một kỳ nghỉ cùng cha mẹ.
Khoản đệm nhỏ. Nếu có thể, giữ một phần nhỏ không phân bổ, dùng cho cơ hội bất ngờ như buổi diễn được công bố muộn, lời mời đi chơi của bạn cũ. Có đệm, bạn không phải lấy từ tầng lớn.
Lịch mẫu mười hai tháng theo mùa
Lịch này lấy nhịp mùa ở miền Bắc và miền Trung làm ví dụ; người ở miền Nam đổi theo mùa mưa, mùa khô. Mỗi ô chỉ là gợi ý, thay bằng thứ bạn thích.
| Tháng | Tầng nhỏ | Tầng vừa hoặc lớn |
|---|---|---|
| 1 | Ăn một bữa món quê | |
| 2 | Đi bộ ngắm phố sau Tết, ngồi quán quen | |
| 3 | Học thử một buổi vẽ | Tầng vừa: chuyến đi hai ngày mùa xuân |
| 4 | Dã ngoại bãi cỏ khi trời còn mát | |
| 5 | Xem một vở kịch sân khấu nhỏ | |
| 6 | Bơi buổi sáng ở bể vắng | Tầng vừa: khoá học ngắn bốn buổi |
| 7 | Một ngày nghỉ phép giữa tuần | Tầng lớn: chuyến đi xa trong kỳ nghỉ hè, nếu chọn mùa này |
| 8 | Ăn bữa sáng muộn ở quán chưa thử | |
| 9 | Đạp xe vùng ven buổi sáng | Tầng vừa: buổi hoà nhạc mùa thu |
| 10 | Dã ngoại mùa thu | |
| 11 | Học thử làm bánh | |
| 12 | Ngồi lại một buổi tối tổng kết năm | Tầng vừa: chuyến đi ngắn cuối năm hoặc dồn vào tầng lớn năm sau |
Để trống những ô không có ý tưởng; tháng đó chỉ cần một trải nghiệm nhỏ là đủ. Trải nghiệm lớn nên rơi vào lúc bạn có thể nghỉ dài, tránh mùa cao điểm công việc của nghề mình.
Gom ý tưởng trải nghiệm cả năm
Lịch chỉ sống được khi bạn có sẵn ý tưởng. Mở một trang ghi chú "muốn thử" và thêm vào bất cứ khi nào bắt gặp:
- Món ăn, vùng đất, nghề thủ công bạn tò mò khi nghe người khác kể.
- Thứ bạn từng thích hồi nhỏ mà lâu rồi không làm: thả diều, đạp xe xa, bơi sông, hát.
- Kỹ năng nhỏ muốn có: nấu một món khó, cắm hoa, chụp ảnh phim, khâu vá.
- Người muốn gặp lại: thầy cô cũ, bạn ở tỉnh khác; một chuyến thăm cũng là trải nghiệm.
- Sự kiện theo mùa ở nơi bạn sống: mùa hoa, mùa lúa chín, lễ hội địa phương, phiên chợ.
- Những trải nghiệm gần như không tốn tiền: đọc sách ở thư viện tỉnh, nghe nhạc ngoài trời miễn phí, đi bộ một tuyến phố chưa từng đi.
Danh sách này nên dài hơn số tháng trong năm. Đến đầu mỗi tháng, bạn chỉ việc chọn một dòng hợp với thời tiết, sức khoẻ và tâm trạng lúc ấy. Có danh sách sẵn cũng giúp bạn không phải lấp khoảng trống bằng mua sắm.
Khi thu nhập không đều
Người làm tự do, làm theo mùa vụ hay hưởng hoa hồng có tháng nhiều, tháng ít. Lịch theo tỷ lệ cố định mỗi tháng sẽ lúc dư lúc thiếu. Cách hợp hơn là tính quỹ theo thu nhập trung bình của sáu hoặc mười hai tháng gần nhất, rồi chỉ trích vào quỹ những tháng có thu.
Tháng nhiều tiền, trích theo tỷ lệ đã chọn và dồn phần dư sang khoản đệm. Tháng ít tiền, không trích, và trải nghiệm tháng đó chọn loại gần như không tốn: dã ngoại, thư viện, đi bộ. Tầng vừa và tầng lớn chỉ thực hiện khi quỹ đã đủ, không ứng trước với hy vọng tháng sau sẽ khá.
Một mẹo hữu ích: khi nhận một khoản lớn bất thường như hợp đồng xong, thưởng dự án, trích ngay một phần nhỏ đã định cho quỹ trải nghiệm trước khi tiêu bất cứ thứ gì khác. Phần còn lại mới đi vào chi tiêu và để dành. Làm vậy, tự thưởng không bao giờ lấn vào tiền sinh hoạt.
Rà lại lịch vào giữa năm
Tháng sáu hoặc tháng bảy, ngồi một buổi tối nửa tiếng để xem lại lịch. Làm theo các bước:
- Đếm số trải nghiệm đã làm và số đã bỏ. Bỏ nhiều thì lịch đang quá dày hoặc chọn sai thời điểm.
- Ghi bên cạnh mỗi trải nghiệm đã làm một chữ: thích, bình thường, hoặc không thích. Những thứ "không thích" gạch khỏi danh sách muốn thử.
- Xem quỹ còn bao nhiêu so với dự tính; dư thì chuyển sang tầng lớn, thiếu thì giảm tầng vừa của quý tới.
- Hỏi mình: trải nghiệm lớn của năm còn đúng là điều mình mong nhất không? Nếu không, đổi; nửa năm là đủ để mong muốn thay đổi.
- Thêm vào danh sách những ý tưởng mới bắt gặp trong sáu tháng qua.
- Ghi ngày rà soát lần sau vào cuối năm.
Rà lại không phải để chấm điểm mình chăm hay lười. Mục đích là lịch theo kịp con người bạn đang thay đổi, chứ không giữ bạn trong kế hoạch của sáu tháng trước.
Những sai lầm hay gặp khi lập lịch
Lịch trải nghiệm hỏng thường không vì thiếu tiền mà vì đặt sai ngay từ đầu. Vài lỗi phổ biến:
- Lịch quá dày: mỗi tuần một hoạt động, đến tháng thứ hai đã thấy mệt và bỏ hết.
- Tầng lớn quá tham vọng so với quỹ, khiến cả năm phải cắt tầng nhỏ để bù, mất luôn nhịp mong chờ hằng tháng.
- Chép lịch của người khác, gồm những thứ mình không thích chỉ vì thấy họ vui.
- Đặt trải nghiệm lớn vào đúng mùa cao điểm công việc của mình, đến lúc không xin nghỉ được.
- Không ghi lại gì sau mỗi trải nghiệm, nên giữa năm rà lại không nhớ cái nào thích, cái nào không.
- Coi lịch là nghĩa vụ: tháng nào lỡ là tự trách, rồi bỏ cả lịch.
Cách sửa chung cho các lỗi trên là bắt đầu thưa hơn mình nghĩ. Năm đầu chỉ cần mười hai trải nghiệm nhỏ, bốn trải nghiệm vừa, một trải nghiệm lớn là đã nhiều hơn hẳn năm trước. Lịch thưa mà giữ được cả năm có giá trị hơn lịch dày bỏ dở sau hai tháng. Năm sau, khi đã biết nhịp của mình, bạn thêm dần.
Tình huống mẫu: vợ chồng anh Phúc ở Khánh Hoà
Anh Phúc, thợ sửa tàu, và chị Hằng, bán hàng ở chợ, sống ở Khánh Hoà với hai con nhỏ. Cả hai đều thấy năm nào cũng định đi đây đi đó mà cuối cùng chẳng đi đâu. Đầu năm, họ ngồi lại và mỗi người dành khoảng ba phần trăm thu nhập cho quỹ trải nghiệm riêng, cộng thêm một quỹ chung nhỏ cho cả nhà.
Tầng nhỏ của anh Phúc là những buổi sáng đi câu với bạn và một lần học thử làm mộc; của chị Hằng là một buổi học cắm hoa, những bữa sáng một mình ở quán quen. Tầng vừa của cả hai là chuyến lên vùng cao nguyên lân cận hai ngày khi con được nghỉ hè. Tầng lớn là chuyến về quê ngoại ở miền Bắc dịp cuối năm, lần đầu sau sáu năm.
Giữa năm rà lại, họ bỏ ý tưởng học bơi của anh vì ca làm không hợp, đổi sang đạp xe sáng Chủ nhật. Cuối năm, chuyến về quê đã có đủ tiền từ tháng mười, không phải vay mượn ai. Chị Hằng nói cái được lớn nhất là năm nay không còn câu "để năm sau". Sang năm mới, họ giữ nguyên tỷ lệ quỹ, chỉ đổi danh sách muốn thử, và để hai con mỗi đứa chọn một trải nghiệm nhỏ cho cả nhà.
Câu hỏi thường gặp
Có cần lập lịch tự thưởng không, sao không tự thưởng ngẫu hứng?
Ngẫu hứng vẫn vui, nhưng dễ dẫn tới hai chiều: hoặc quên tự thưởng cả năm vì bận, hoặc chi một khoản lớn đột ngột. Lịch giúp quỹ được để dành dần và những điều bạn mong không bị trôi mất.
Nên dành bao nhiêu phần trăm thu nhập cho trải nghiệm?
Tuỳ hoàn cảnh. Người đang trả nợ chỉ nên một đến hai phần trăm và chọn trải nghiệm gần như miễn phí. Người đã có quỹ dự phòng có thể dành khoảng ba đến năm phần trăm. Không lấy từ tiền vay hay tiền dự phòng.
Nếu một tháng không làm được trải nghiệm nào thì sao?
Không sao. Tiền tầng nhỏ tháng đó có thể dồn sang tháng sau hoặc vào tầng vừa. Đừng cố bù hai trải nghiệm vào tháng kế tiếp nếu không có thời gian, lịch chỉ là công cụ, không phải bài kiểm tra.
Vợ chồng nên có quỹ trải nghiệm chung hay riêng?
Nhiều gia đình thấy hợp khi có cả hai: mỗi người một quỹ riêng nhỏ cho sở thích của mình, cộng một quỹ chung cho trải nghiệm cả nhà. Quỹ riêng giúp không ai phải xin phép người kia cho những niềm vui nhỏ.
Trải nghiệm lớn của năm nên chọn thế nào?
Chọn điều bạn mong nhất và khó làm được nếu không để dành, như chuyến đi xa, khoá học dài hay kỳ nghỉ cùng cha mẹ. Rà lại vào giữa năm để chắc nó vẫn là điều bạn muốn trước khi chi.
Làm sao để không tiêu lẹm quỹ trải nghiệm vào việc khác?
Để quỹ ở một tài khoản hoặc phong bì riêng, trích ngay khi nhận lương. Khi có việc khẩn cấp thật thì quỹ trải nghiệm tạm dừng trước, nhưng việc mua sắm thường ngày thì không được lấy từ đây.