TuThuong.comTự Thưởng
Tự thưởng lành mạnh

Tự thưởng khi thu nhập không đều: lấy tháng thấp làm gốc, chỉ thưởng ở tháng dư

Người làm tự do, bán hàng ăn hoa hồng, làm theo mùa vụ tự thưởng thế nào cho khỏi hụt: quỹ tính trên tháng thấp, phần thưởng thêm chỉ từ tháng dư, bảng chia cụ thể.

Freelance photographer in his thirties cleaning a camera lens at a balcony table overlooking a coastal town, golden late afternoon light, shot from behind his shoulder

Khi thu nhập lên xuống theo tháng, quỹ tự thưởng nên được tính trên tháng thấp nhất trong năm gần đây, còn những phần thưởng lớn hơn chỉ được lấy từ phần dư của tháng cao, sau khi đã trích đủ cho quỹ đệm. Làm vậy thì tháng ít việc bạn vẫn có chút niềm vui nhỏ, còn tháng nhiều việc không biến thành tháng tiêu sạch.

Cách tính này hợp với người làm tự do, thợ nhận việc theo công trình, người bán hàng hưởng hoa hồng, người kinh doanh nhỏ theo mùa và người làm nông theo vụ. Phần dưới hướng dẫn tìm tháng gốc, chia tiền tháng dư theo thứ tự, xử lý mùa thấp điểm kéo dài, kèm một tình huống cụ thể và những chỗ hay hụt nhất. Không có con số tiền cụ thể nào ở đây, vì mỗi nghề và mỗi vùng mức thu rất khác nhau; mọi thứ đều tính theo tỷ lệ của chính thu nhập bạn.

Vì sao tự thưởng khó hơn khi thu nhập không đều

Người có lương cố định biết trước mỗi tháng có bao nhiêu, nên dễ tách một tỷ lệ nhỏ cho mình. Người thu nhập không đều thì luôn ở giữa hai cảm giác: tháng cao thấy dư dả, muốn thưởng mình cho bõ những ngày vất vả; tháng thấp thấy lo, không dám chi đồng nào. Hai cảm giác đó kéo nhau thành một vòng: tiêu mạnh khi có, thắt chặt khi không.

Vấn đề là tháng cao thường đến ngay sau những tuần làm quá sức, đúng lúc người ta mệt và dễ chi tay. Một phần thưởng lớn quyết định trong tuần nhận tiền thường bị tính như thể tháng nào cũng sẽ cao như vậy. Đến khi mùa thấp tới, khoản đó đã không còn, và quỹ đệm, nếu có, bị rút để bù chi sinh hoạt.

Còn một cái bẫy ngược: vì sợ tháng thấp, có người cả năm không cho mình thứ gì, kể cả trong tháng dư. Lâu dần công việc chỉ còn là chạy theo tiền mà không có lúc nào dừng lại. Mục tiêu của cách tính dưới đây là thoát khỏi cả hai đầu: có niềm vui đều đặn, nhỏ, và có phần thưởng lớn hơn khi thật sự dư.

Tìm tháng gốc của bạn

Tháng gốc là mức thu nhập bạn gần như chắc chắn có, dùng để tính mọi khoản cố định, kể cả quỹ tự thưởng nhỏ. Cách tìm:

  1. Lấy sổ thu hoặc sao kê mười hai tháng gần nhất. Nếu mới làm tự do chưa đủ một năm, dùng số tháng đã có và tính thận trọng hơn.
  2. Ghi thu nhập thực nhận của từng tháng, sau khi trừ chi phí làm việc như xăng xe, vật tư, phí nền tảng.
  3. Xếp từ thấp đến cao. Bỏ qua tháng thấp bất thường nếu biết rõ lý do sẽ không lặp lại, như một tháng nằm viện.
  4. Lấy tháng thấp thứ hai hoặc thứ ba làm tháng gốc. Đây là mức an toàn hơn trung bình mà không quá bi quan.
  5. Tính quỹ tự thưởng hằng tháng bằng một tỷ lệ nhỏ, khoảng hai đến ba phần trăm của tháng gốc, cố định mỗi tháng bất kể tháng đó cao hay thấp.

Quỹ nhỏ cố định này là phần niềm vui không phụ thuộc vào việc có nhiều hay ít. Nó đủ cho những món kiểu một bữa ăn ngoài hoặc một buổi cà phê cuối tuần, và quan trọng nhất là nó có mặt cả trong những tháng khó.

Chia tiền tháng dư theo thứ tự

Phần dư là phần thu nhập vượt trên tháng gốc. Thứ tự chia quyết định tháng dư có biến thành an toàn cho mùa thấp hay không:

Thứ tựĐi vào đâuTỷ lệ gợi ý của phần dưGhi chú
1Thuế và các khoản phải nộp phát sinh từ thu nhập đótheo quy địnhNgười làm tự do hay quên phần này nhất
2Quỹ đệm cho tháng thấpkhoảng một nửa, tới khi đủ ba đến sáu tháng chi tiêuĐủ rồi thì hạ xuống
3Tiết kiệm cho mục tiêu dàikhoảng một phần tưNhà, học, nghỉ hưu
4Phần thưởng lớnphần còn lại, tối đa khoảng một phần mườiChỉ khi các dòng trên đã đủ
5Để lại trong tài khoản làm việctuỳ nghềMua vật tư, sửa dụng cụ cho mùa sau

Con số trong bảng là gợi ý để bạn bắt đầu, không phải chuẩn. Điểm mấu chốt là thứ tự: phần thưởng lớn nằm ở dòng bốn, không phải dòng một. Tháng nào dư ít đến mức không còn gì cho dòng bốn, thì tháng đó chỉ dùng quỹ nhỏ cố định như mọi tháng khác.

Tình huống: anh Phúc, thợ chụp ảnh tự do ở Khánh Hoà

Anh Phúc ba mươi tư tuổi, chụp ảnh cưới và ảnh cho khách du lịch. Khách du lịch và khách chụp ảnh cưới dồn vào nửa đầu năm và mùa hè, còn mấy tháng mưa cuối năm gần như không có việc. Năm trước, sau một tháng cao điểm, anh thưởng mình một ống kính mới và một chuyến đi chơi xa với bạn. Ba tháng mưa sau đó, anh phải vay em gái để trả tiền nhà.

Năm nay anh lập lại. Xem sổ mười hai tháng, tháng thấp nhất là tháng mưa lớn, gần như không thu; tháng thấp thứ ba thì khoảng một phần năm tháng cao điểm. Anh lấy mức đó làm tháng gốc, tách quỹ nhỏ ba phần trăm của tháng gốc cho niềm vui hằng tháng: một ly cà phê ngồi biển sáng chủ nhật, một cuốn sách ảnh. Tháng cao điểm, anh chia theo thứ tự: để riêng tiền thuế, đổ phần lớn vào quỹ đệm tới khi đủ bốn tháng chi tiêu, rồi mới tính tới phần thưởng.

Ống kính mới anh vẫn mua, nhưng vào cuối mùa cao điểm thứ hai, khi quỹ đệm đã đủ và phần dư cho dòng bốn gom được qua hai tháng. Mùa mưa năm nay anh không phải vay ai. Anh nói thấy thoải mái nhất là những ly cà phê chủ nhật trong mùa mưa: trước đây, mùa đó anh không dám ngồi quán lần nào.

Lịch quỹ theo mùa cho một năm

Nhiều nghề có mùa khá rõ. Khi biết trước mùa, bạn có thể đặt lịch cho quỹ ngay từ đầu năm thay vì phản ứng theo từng tháng. Mẫu dưới cho một nghề có hai mùa cao điểm và một mùa thấp dài:

Giai đoạnThu nhập thường thấyQuỹ tự thưởng nhỏPhần thưởng lớn
Đầu mùa cao điểmBắt đầu lênGiữ như mọi thángChưa tính, đang làm đầy quỹ đệm
Giữa mùa cao điểmCao nhấtGiữ như mọi thángGhi tên món muốn, chưa mua
Cuối mùa cao điểmBắt đầu giảmGiữ như mọi thángMua nếu quỹ đệm đã đủ và phần dư dòng bốn gom đủ
Mùa thấpThấp, có tháng gần như khôngGiữ nếu quỹ đệm còn trên hai thángKhông mua
Mùa phụTrung bìnhGiữ như mọi thángCó thể gom tiếp cho món sau

Điểm đáng chú ý là thời điểm mua món lớn: cuối mùa cao điểm chứ không phải giữa mùa. Lúc đó bạn đã biết chắc mùa này thu được bao nhiêu, quỹ đệm đã đủ chưa, và cũng đã đủ thời gian để món định mua trải qua vài tuần cân nhắc. Mua giữa mùa là mua dựa trên dự đoán, mà dự đoán của người đang trong tháng cao thường lạc quan hơn thực tế.

Nếu nghề của bạn không có mùa rõ, chỉ lên xuống thất thường, hãy bỏ bảng này và dùng một nguyên tắc đơn giản: chỉ mua món lớn sau hai tháng dư liên tiếp.

Khi mùa thấp kéo dài hơn dự tính

Đôi khi tháng thấp không chỉ là một hai tháng mà kéo dài cả quý, vì thị trường chậm, vì bệnh, vì mất một khách lớn. Lúc đó:

  • Giữ quỹ tự thưởng nhỏ cố định nếu quỹ đệm vẫn còn đủ cho ít nhất hai tháng chi tiêu. Cắt hết niềm vui trong lúc căng thẳng thường làm việc tìm khách mới khó hơn.
  • Khi quỹ đệm xuống dưới hai tháng, tạm dừng quỹ tự thưởng bằng tiền và chuyển sang những niềm vui gần như không tốn tiền.
  • Hoãn mọi phần thưởng lớn đã định, kể cả khi đã gom gần đủ. Số tiền đó tạm coi như một lớp quỹ đệm thứ hai.
  • Không vay, không mua trả góp, không dùng thẻ tín dụng cho bất cứ thứ gì gọi là thưởng trong giai đoạn này.
  • Khi thu nhập trở lại, ưu tiên lấp quỹ đệm trước, rồi mới mở lại quỹ tự thưởng như cũ.

Mùa thấp kéo dài không phải lỗi của bạn, và việc tạm dừng thưởng cũng không phải hình phạt. Đó là cách để khi việc quay lại, bạn bắt đầu từ chỗ đứng vững chứ không phải từ khoản nợ.

Những chỗ hay hụt nhất

Người thu nhập không đều thường hụt ở vài chỗ quen thuộc, gần như không liên quan đến việc thưởng to hay nhỏ:

  • Tính quỹ trên mức trung bình năm thay vì tháng thấp. Trung bình nghe hợp lý nhưng có nhiều tháng thấp hơn trung bình, và đó chính là những tháng hụt.
  • Quyết định phần thưởng lớn ngay trong tuần nhận tiền, khi cảm giác dư dả lên cao nhất.
  • Quên tiền thuế và các khoản phải nộp, rồi bị đòi đúng vào mùa thấp.
  • Không tách tài khoản làm việc với tài khoản cá nhân, nên không biết tháng đó dư thật hay chỉ là tiền vật tư chưa trả.
  • Lấy tiền đặt cọc của khách cho việc chưa làm để chi cho phần thưởng.

Câu tự hỏi trước mỗi phần thưởng lớn: nếu ba tháng tới không có việc, khoản này có làm mình phải vay không. Nếu có, chờ thêm một mùa nữa. Món đáng mua thì sau một mùa vẫn đáng mua; chỉ có cảm giác dư dả là qua nhanh.

Một thói quen nhỏ giúp tránh phần lớn các chỗ hụt trên: mỗi lần nhận tiền của khách, chuyển ngay phần thuế và phần quỹ đệm sang chỗ riêng trong ngày, trước khi nhìn vào số còn lại. Số bạn thấy sau đó mới là số thật để tính chuyện thưởng.

Câu hỏi thường gặp

Thu nhập không đều thì nên tự thưởng bao nhiêu mỗi tháng?

Một khoản nhỏ cố định, khoảng hai đến ba phần trăm của tháng thu nhập thấp trong năm. Phần thưởng lớn hơn chỉ lấy từ phần dư của tháng cao, sau khi đã trích đủ thuế và quỹ đệm.

Tháng gốc nên lấy tháng thấp nhất hay trung bình?

Nên lấy tháng thấp thứ hai hoặc thứ ba trong mười hai tháng gần nhất. Trung bình dễ làm bạn hụt vào những tháng dưới mức đó, còn tháng thấp nhất có thể là bất thường khó lặp lại.

Tháng có thu nhập cao có nên tự thưởng lớn ngay?

Không nên quyết định ngay trong tuần nhận tiền. Hãy chia phần dư theo thứ tự thuế, quỹ đệm, tiết kiệm rồi mới tới phần thưởng, và chọn món sau vài ngày khi cảm giác dư dả đã lắng.

Quỹ đệm bao nhiêu thì mới nên tự thưởng món lớn?

Phần đông người thu nhập không đều nên có quỹ đệm đủ ba đến sáu tháng chi tiêu trước khi dùng phần dư cho món lớn. Nghề càng phụ thuộc mùa vụ thì quỹ đệm càng nên dày.

Mùa ít việc kéo dài thì có nên ngừng tự thưởng?

Giữ quỹ nhỏ nếu quỹ đệm còn đủ ít nhất hai tháng. Khi xuống dưới mức đó, tạm dừng tự thưởng bằng tiền, chuyển sang niềm vui ít tốn kém và hoãn mọi món lớn.

Có nên tách tài khoản làm việc và tài khoản cá nhân?

Nên tách. Không tách thì khó biết tháng đó dư thật hay chỉ đang cầm tiền vật tư, tiền cọc của khách. Tự thưởng bằng những khoản chưa phải của mình là chỗ hụt phổ biến nhất.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138