Cảm giác có lỗi khi tiêu tiền cho bản thân thường đến từ thói quen đặt mình xuống cuối danh sách, chứ hiếm khi đến từ việc khoản chi thật sự sai. Cách để chi mà lòng nhẹ là tách một khoản nhỏ có tên cho riêng mình, quyết định trước khi cần, và dùng nó cho những món mình đã nghĩ kỹ; khi khoản đó nằm trong kế hoạch, sẽ không có gì phải áy náy.
Nhưng cảm giác có lỗi không phải lúc nào cũng nói sai. Đôi khi nó là tín hiệu đúng rằng khoản chi đang lấn vào tiền của việc khác. Phần dưới giúp bạn phân biệt hai trường hợp, hiểu vì sao cảm giác này hay gặp ở người làm cha mẹ, người lớn lên trong hoàn cảnh khó, người quen chăm lo cho cả nhà, và năm bước để thay thói quen.
Vì sao chi cho mình lại thấy có lỗi
Nhiều người lớn lên trong những gia đình mà mỗi đồng tiền đều phải tính. Bố mẹ mặc áo cũ để con có áo mới, và lời dạy "có gì để dành cho con" thấm vào thành thói quen. Khi tự mình đi làm, kiếm ra tiền, thói quen đó vẫn còn: mua gì cho con, cho bố mẹ, cho nhà thì thấy đúng; mua một thứ chỉ cho mình thì thấy như đang lấy bớt của ai.
Lý do thứ hai là vai trò. Người làm mẹ, làm vợ, làm con cả, người gánh chính kinh tế gia đình thường quen nghĩ tới người khác trước. Họ không thấy mình cũng là một mục trong danh sách cần lo. Một cái áo cho mình được hoãn hết tháng này qua tháng khác, không vì thiếu tiền mà vì luôn có thứ khác "cần hơn".
Lý do thứ ba là so sánh. Khi bạn bè đang khó khăn, khi cả nhà vừa có khoản phải chi lớn, hoặc khi tin tức nói về giá cả tăng, mọi khoản chi cho niềm vui riêng đều trông như xa xỉ. Cảm giác này không sai về tình cảm, nhưng nó không dựa trên con số: một ly cà phê ngon cuối tuần không làm thay đổi được chuyện gì, chỉ làm bạn thêm mệt mỏi khi tự từ chối mãi.
Khi nào cảm giác có lỗi đáng nghe, khi nào không
Không nên gạt bỏ cảm giác này hoàn toàn. Nó có ích khi cảnh báo đúng chỗ. Bảng dưới giúp bạn đọc xem nó đang nói thật hay chỉ là thói quen:
| Tình huống | Nên nghe cảm giác | Có thể bỏ qua cảm giác |
|---|---|---|
| Nguồn tiền | Đang lấy từ tiền nhà, tiền học, quỹ khẩn cấp | Lấy từ khoản riêng đã tách cho mình |
| Cỡ món | Lớn hơn nhiều mức mình thường chấp nhận | Nhỏ, bằng một bữa ăn ngoài hay ít hơn |
| Nghĩa vụ đang có | Còn khoản nợ hoặc hoá đơn sắp tới chưa đủ tiền | Các khoản bắt buộc tháng này đã lo xong |
| Tần suất | Đã mua nhiều món tương tự gần đây | Lâu lắm rồi chưa mua gì cho mình |
| Món đó | Mua vì bực hay buồn, chưa nghĩ kỹ | Đã muốn từ lâu và dùng được hằng ngày |
| Người cùng chung tiền | Chưa ai biết, mình muốn giấu | Cả nhà biết khoản riêng này và đồng ý |
Nếu phần lớn câu trả lời rơi vào cột giữa, hãy nghe theo cảm giác và hoãn món đó lại. Nếu rơi vào cột phải, cảm giác có lỗi lúc này chủ yếu là thói quen cũ, và bạn có quyền để nó qua đi mà không làm theo.
Tình huống: chị Lan, mẹ hai con ở Nghệ An
Chị Lan ba mươi chín tuổi, làm văn thư ở một trường cấp hai, chồng chạy xe tải đường dài. Hai đứa con đang tuổi ăn học. Suốt bảy năm, chị không mua cho mình đôi giày nào mới; đôi đang đi là quà của em gái. Mỗi lần ra chợ định mua, chị lại đổi ý, mua thêm cho con đôi dép hoặc cho chồng cái áo, về nhà thấy yên tâm hơn.
Một lần đôi giày bung đế giữa đường đi làm, chị phải đi chân trần một đoạn. Tối đó chồng hỏi sao không mua đôi mới, chị nói tiếc tiền. Hai vợ chồng ngồi tính lại và thấy: nhà không dư dả, nhưng cũng không đến mức một đôi giày làm xáo trộn gì. Vấn đề không phải tiền mà là chị không có một khoản nào gọi là của mình.
Họ thoả thuận mỗi tháng tách riêng một phần nhỏ, khoảng hai phần trăm thu nhập của nhà, gọi là quỹ của mẹ. Tháng đầu chị vẫn không dám tiêu, để dồn. Tháng thứ ba chị mua đôi giày, chọn kỹ một đôi đế tốt, và lần đầu tiên sau nhiều năm không thấy áy náy, vì tiền đó đã có tên của chị từ trước. Chị nói điều nhẹ nhất không phải đôi giày mà là không còn phải tự xin phép mình mỗi lần muốn một thứ.
Năm bước để chi cho mình mà lòng nhẹ
Những bước này không nhằm làm bạn chi nhiều hơn. Chúng nhằm làm cho khoản chi cho mình có chỗ đứng rõ ràng, để không phải giằng co mỗi lần:
- Đặt tên cho một khoản riêng. Tách một phần nhỏ thu nhập, dù chỉ một hai phần trăm, vào một chỗ riêng, đặt cho nó cái tên có chữ của bạn. Cái tên quan trọng hơn người ta nghĩ.
- Nói với người cùng chung tiền. Nếu sống chung, hãy cho người nhà biết khoản này tồn tại. Khi đã được đồng ý từ trước, bạn không còn cảm giác lấy trộm của ai.
- Viết sẵn ba món mình muốn. Danh sách nhỏ, thật lòng, không cần to tát. Khi quỹ đủ, bạn chỉ việc chọn, không phải nghĩ lại từ đầu xem mình có xứng không.
- Mua một món nhỏ trước. Bắt đầu bằng món rất nhỏ để làm quen cảm giác chi cho mình mà không có chuyện gì xấu xảy ra. Cảm giác có lỗi giảm dần qua những lần như vậy.
- Ghi lại cảm nhận sau một tuần. Viết một dòng: món đó có dùng không, có vui không. Những dòng này là bằng chứng để lần sau bớt giằng co.
Nếu làm hết năm bước mà cảm giác có lỗi vẫn rất nặng, gần như không thể chi gì cho mình dù đã có quỹ, có thể nó gắn với chuyện sâu hơn tiền bạc. Nói chuyện với một người bạn tin cậy đôi khi giúp nhiều hơn bất kỳ bảng tính nào.
Nói với người nhà về khoản riêng thế nào
Với người sống chung và dùng chung thu nhập, cảm giác có lỗi thường nặng nhất ở chỗ không biết người kia nghĩ gì. Một cuộc nói chuyện ngắn, vào lúc cả hai đang thong thả, gỡ được phần lớn điều đó. Không cần mở đầu bằng chuyện mua món gì; hãy bắt đầu bằng chuyện chia tiền: mỗi tháng nhà mình có thể để riêng cho mỗi người một khoản nhỏ tự quyết không.
Khi nói, đưa ra con số cụ thể theo tỷ lệ, ví dụ một hay hai phần trăm thu nhập của nhà cho mỗi người, và nói rõ khoản đó dùng cho gì: đồ dùng cá nhân, một buổi đi chơi với bạn, một sở thích. Đề nghị khoản đó dành cho cả hai người chứ không chỉ cho mình; như vậy cuộc nói chuyện là về công bằng, không phải về xin phép.
Nếu người kia lo, hãy hỏi họ lo điều gì: sợ tháng nào thiếu, sợ khoản nhỏ thành khoản lớn. Những nỗi lo đó trả lời được bằng quy tắc: khoản riêng chỉ trích sau khi các khoản bắt buộc đã đủ, không cộng dồn quá một mức trần, tháng khó thì tạm dừng. Một khi cả hai đã đồng ý, mỗi lần mua cho mình bạn không còn phải giải thích, và chính điều đó làm cảm giác có lỗi nhẹ đi nhanh nhất.
Câu tự nói thay cho câu cũ
Cảm giác có lỗi thường đi kèm những câu tự nói quen thuộc. Đổi câu không làm cảm giác biến mất ngay, nhưng giúp bạn nghe thấy nó rõ hơn:
- Thay "mình không cần đâu" bằng "mình có muốn nó không, và quỹ của mình có đủ không".
- Thay "để dành cho con" bằng "phần cho con đã có chỗ của nó, phần này là của mình".
- Thay "người ta còn khổ hơn" bằng "khoản này có làm ai thiệt không". Nếu không, việc mình từ chối cũng không giúp gì cho người khổ hơn.
- Thay "mua đồ đắt là phí" bằng "món này dùng được bao lâu, mỗi lần dùng tốn bao nhiêu".
- Thay "để lúc nào dư hẵng mua" bằng "tháng nào thì quỹ của mình đủ". Lúc dư hiếm khi tự đến.
Không cần tin ngay vào câu mới. Chỉ cần nói nó ra cạnh câu cũ, rồi xem câu nào đúng với tình hình tiền bạc thật của bạn lúc này. Thường bạn sẽ thấy câu cũ là của một hoàn cảnh đã qua, khi nhà còn khó hơn bây giờ nhiều.
Đừng nhầm áy náy với tiết kiệm
Tiết kiệm là quyết định có chủ ý: bạn biết mình đang để dành cho việc gì, bao nhiêu và đến khi nào. Áy náy thì khác: nó không có đích, chỉ là cảm giác chung chung rằng chi cho mình là sai. Người tiết kiệm giỏi vẫn có thể chi cho mình một cách thoải mái trong khoản đã định; người áy náy thì không chi được cả khi tiền đã sẵn.
Hệ quả thực tế của áy náy kéo dài thường không tốt cho túi tiền như người ta nghĩ. Đồ dùng cá nhân bị dùng tới khi hỏng hẳn, phải thay gấp với giá cao hơn. Giày mòn làm đau chân, ghế cũ làm đau lưng, rồi tốn tiền hơn cho chuyện khác. Và đôi khi, sau một thời gian dài nhịn, người ta bung ra bằng một lần chi lớn khó kiểm soát.
Một cách tự kiểm đơn giản: liệt kê năm món bạn dùng nhiều nhất mỗi ngày, như giày, túi, gối, áo đi làm, điện thoại. Món nào đã cũ tới mức gây bất tiện mà bạn vẫn hoãn thay chỉ vì thấy tiếc cho mình, đó là chỗ áy náy đang làm bạn tốn hơn chứ không phải tiết kiệm hơn.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao mình thấy có lỗi mỗi khi mua đồ cho bản thân?
Thường do thói quen từ nhỏ, do vai trò chăm lo cho người khác, hoặc do so mình với người khó khăn hơn. Ít khi do khoản chi thật sự sai, nhất là khi nó nhỏ và nằm trong kế hoạch.
Chi tiền cho bản thân có phải là ích kỷ không?
Không, khi các khoản bắt buộc của gia đình đã được lo và khoản chi nằm trong phần riêng đã thống nhất. Một người tự chăm được cho mình thường cũng có sức chăm cho người khác lâu hơn.
Khi nào nên nghe theo cảm giác áy náy?
Khi tiền đang lấy từ khoản của việc khác, khi còn hoá đơn hoặc nợ chưa lo đủ, khi món lớn hơn hẳn mức thường chi, hoặc khi bạn muốn giấu người nhà. Lúc đó nên hoãn lại.
Mẹ bỉm sữa nên dành bao nhiêu tiền cho riêng mình?
Không có con số chung, nhưng một khoản nhỏ khoảng một đến ba phần trăm thu nhập gia đình, được cả nhà biết và đồng ý, thường đủ để mẹ có chút gì cho mình mà không ảnh hưởng chi tiêu chung.
Làm sao để không áy náy sau khi đã mua?
Mua từ khoản riêng đã tách, chọn món đã nghĩ kỹ, và ghi lại cảm nhận sau một tuần. Khi thấy món đó được dùng và mang lại niềm vui thật, cảm giác áy náy sẽ nhẹ dần qua các lần sau.
Nhịn mua cho mình lâu năm có phải là tiết kiệm tốt?
Không hẳn. Đồ dùng cá nhân để tới hỏng hẳn thường phải thay gấp và tốn hơn, còn nhịn lâu dễ dẫn tới một lần chi lớn khó kiểm soát. Tiết kiệm tốt có đích và vẫn có chỗ cho mình.