Thưởng trước làm sau là khi bạn mua món tự thưởng để lấy động lực trước khi bắt tay vào việc, và phần thưởng đã đến thì động lực thường đi mất. Cách đúng là tách riêng đồ thật sự cần để bắt đầu khỏi phần thưởng, đặt phần thưởng sau một mốc cụ thể đo được, và ghi mốc ra giấy trước khi bắt đầu.
Không ai cố ý thưởng trước. Chuyện thường bắt đầu rất hợp lý: mình cần một cuốn sổ đẹp để ghi ý tưởng, một chiếc balo mới để đi thư viện, một buổi cà phê ngon để lấy tinh thần. Mua xong, cảm giác như đã tiến được một bước. Nhưng bước đó là bước mua sắm, không phải bước làm việc. Bài này chỉ cách nhận ra và cách sắp xếp lại thứ tự.
Chuyện của Thư và học kỳ viết khoá luận
Thư, sinh viên năm cuối ngành nông học ở Lâm Đồng, bước vào học kỳ viết khoá luận với rất nhiều quyết tâm. Tuần đầu, cô mua một bộ sổ và bút màu mới để ghi chép số liệu, một chiếc giá đỡ máy tính để ngồi đúng tư thế, và tự thưởng một buổi cà phê với bạn để mừng vì đã chốt được đề tài. Mọi thứ đều hợp lý và đều có lý do. Cô thấy hào hứng, như thể khoá luận đã đi được một phần.
Ba tuần sau, chương một vẫn chưa có trang nào. Bộ sổ mới mới ghi được vài trang, phần lớn là danh sách việc cần làm được chép lại nhiều lần cho đẹp. Thư nhận ra mình đã dành phần lớn năng lượng ban đầu cho việc chuẩn bị, và cảm giác hài lòng từ các món mới đã thay cho cảm giác hài lòng lẽ ra đến từ trang viết đầu tiên. Không món nào trong số đó sai. Điều sai là thứ tự: phần thưởng đã đến trước khi có gì để thưởng, và não của cô không còn thấy cần phải cố thêm.
Vì sao thưởng trước lại hấp dẫn đến vậy
Chuẩn bị cho cảm giác tiến bộ. Mua dụng cụ, sắp bàn, lên kế hoạch đều cho cảm giác đang làm việc, trong khi thật ra việc chính chưa bắt đầu. Đây là kiểu trì hoãn dễ chịu nhất vì nó trông như chăm chỉ.
Món mới gắn với một khởi đầu mới. Cuốn sổ trắng, đôi giày mới hứa hẹn một phiên bản chăm chỉ hơn của mình. Lời hứa đó dễ chịu ngay lập tức, còn việc thật thì vẫn khó như cũ.
Ý định được khen sớm. Kể với bạn bè rằng mình sắp bắt đầu một việc lớn thường nhận được lời khen. Lời khen cho ý định có thể làm giảm động lực làm tới cùng.
Việc lớn không có mốc rõ. Khi việc chỉ có điểm cuối xa tít, như xong khoá luận, không có chỗ nào để đặt phần thưởng hợp lý, nên ta đặt luôn ở đầu.
Ta tin mình sẽ làm bù. Thưởng trước kèm lời hứa với mình rằng sau đó sẽ làm gấp đôi. Lời hứa này hiếm khi được giữ, vì cảm giác cần phải cố đã được thoả mãn.
Đồ cần để bắt đầu và phần thưởng: tách ra trước
Trước khi bắt tay vào một việc lớn, liệt kê mọi món bạn định mua và xếp vào bảng này. Thư làm lại bảng sau ba tuần đầu, và thấy phần lớn các món cô đã mua thuộc cột phải chứ không phải cột trái.
| Món | Thiếu thì không làm được việc? | Xếp vào đâu |
|---|---|---|
| Phần mềm, tài liệu, dụng cụ đo bắt buộc | Có, thiếu là dừng | Đồ cần để bắt đầu, mua ngay, chọn loại đủ dùng |
| Sổ, bút màu, đồ văn phòng đẹp hơn đồ đang có | Không, đồ cũ vẫn dùng được | Phần thưởng, đặt sau mốc |
| Ghế, giá đỡ, đèn giúp ngồi lâu không đau | Có thể, nếu bạn đang đau thật | Đồ cần, nhưng chỉ mua sau vài buổi làm thật để biết mình cần gì |
| Buổi cà phê, bữa ăn ngon để lấy tinh thần | Không | Phần thưởng, đặt sau mốc đầu tiên |
| Khoá học thêm về cách làm việc hiệu quả | Hiếm khi | Thường là cách trì hoãn, chỉ mua khi gặp đúng vấn đề cụ thể |
Cột giữa là câu hỏi then chốt: không có món này thì có làm được việc hôm nay không. Nếu vẫn làm được, món đó không phải điều kiện để bắt đầu, dù nó có thể làm việc dễ chịu hơn. Cứ để nó chờ ở cuối một mốc.
Đặt mốc tự thưởng cho đúng
Một mốc tốt biến phần thưởng thành thứ kéo bạn đi tới, thay vì thứ bạn đã tiêu xong trước khi đi. Đặt mốc theo các bước:
- Chia việc lớn thành các mốc nhỏ mà mỗi mốc mất từ vài ngày tới hai tuần, như viết xong phần tổng quan, xử lý xong số liệu đợt một.
- Viết mỗi mốc thành một kết quả kiểm được, có hoặc không, không phải một cảm giác. Viết xong mười trang nháp chương hai, không phải cố gắng viết chương hai.
- Gắn với mỗi mốc một phần thưởng tương xứng, mốc nhỏ thưởng nhỏ, mốc lớn thưởng lớn hơn.
- Ghi danh sách mốc và phần thưởng ra giấy trước khi bắt đầu, dán ở chỗ làm việc.
- Chỉ nhận phần thưởng khi mốc đã đạt thật. Gần đạt không tính.
- Phần thưởng lớn nhất để dành cho mốc cuối, và nên là thứ bạn thật sự mong.
Thư dán danh sách lên tường cạnh bàn. Mỗi lần gạch một mốc, cô được lấy một món từ cột phần thưởng. Cô nói phần dễ chịu nhất không phải món đồ mà là được gạch dòng.
Phần thưởng nhỏ ngay trong ngày làm việc
Không phải phần thưởng nào cũng cần là một món đồ hay một dịp lớn. Trong một ngày làm việc dài, thứ tự trước sau cũng áp dụng cho những niềm vui rất nhỏ: ly trà ngon, mười phút đọc tin, một bài hát yêu thích, một vòng đi bộ ra sân. Nếu bạn dùng chúng trước khi ngồi vào việc, chúng thành khúc dạo đầu kéo dài mãi. Nếu dùng sau một khối việc đã định, chúng thành lực kéo nhỏ giúp bạn đi hết khối việc đó.
Thư áp dụng cách này cho những buổi viết: cô chia buổi sáng thành hai khối, mỗi khối chín mươi phút, tắt thông báo điện thoại. Ly trà gừng mà cô thích chỉ được pha sau khối đầu, mười phút đi dạo sân thư viện chỉ có sau khối hai. Trước đây cô pha trà ngay khi tới, rồi vừa uống vừa lướt điện thoại nửa tiếng. Giờ thì ly trà thành thứ cô mong ở giữa buổi. Những phần thưởng nhỏ này gần như không tốn tiền, nhưng nếu đặt đúng chỗ, chúng giữ nhịp cho cả ngày tốt hơn mọi món đồ mới.
Ba thang mốc mẫu để tham khảo
Các thang dưới đây chỉ là ví dụ, mỗi người tự điều chỉnh theo việc của mình. Điểm chung là phần thưởng nhỏ dần lên theo độ khó của mốc, và không có phần thưởng nào đến trước mốc đầu tiên:
- Viết khoá luận. Xong đề cương chi tiết: một buổi cà phê với bạn. Xong chương tổng quan: bộ bút màu mới. Xong xử lý số liệu: một ngày nghỉ trọn đi dạo. Nộp bản hoàn chỉnh: món lớn đã ghi từ đầu học kỳ.
- Dự án ở chỗ làm. Hoàn thành bản nháp đầu: một bữa trưa ngon. Qua vòng góp ý đầu: một cuốn sách muốn đọc. Bàn giao: một ngày nghỉ phép và món đồ đã để ý.
- Học một kỹ năng mới. Học đều hai tuần không bỏ buổi: một món nhỏ bằng bữa ăn ngoài. Làm được bài thực hành đầu tiên trọn vẹn: một dụng cụ tốt hơn cho việc học. Hoàn thành khoá: một trải nghiệm liên quan tới kỹ năng đó.
Để ý rằng phần thưởng ở mốc giữa thường hỗ trợ chính việc đang làm: bút màu cho người viết, dụng cụ cho người học. Đó là cách để phần thưởng vừa vui vừa kéo bạn đi tiếp, thay vì kéo bạn ra khỏi việc.
Chỗ hay sai khi đặt mốc
Mốc quá xa. Một mốc cách ba tháng không đủ sức kéo. Giữa chừng bạn sẽ quay lại thưởng trước. Mốc nên đủ gần để thấy được trong vài tuần.
Mốc là cảm giác chứ không phải kết quả. Cố gắng chăm chỉ cả tuần không kiểm được. Bạn sẽ luôn thấy mình đã cố gắng đủ để nhận thưởng.
Phần thưởng phá chính mục tiêu. Xong mốc tập đều hai tuần rồi thưởng bằng nghỉ tập cả tuần là kéo ngược. Chọn phần thưởng không làm hỏng điều bạn đang xây.
Dời mốc cho dễ đạt. Gần tới hạn mà chưa xong, ta tự sửa mốc nhỏ lại để vẫn được thưởng. Làm vậy vài lần thì mốc không còn ý nghĩa.
Thưởng vì đã cố dù chưa đạt. Lòng tốt với bản thân là cần, nhưng nếu thưởng cả khi chưa đạt, phần thưởng thành khoản chi bình thường. Có những cách tử tế khác với mình khi chưa đạt, như nghỉ ngơi.
Khi không đạt mốc đúng hạn
Trượt mốc là chuyện thường gặp, nhất là với việc lớn và lần đầu làm. Điều quan trọng là không biến lần trượt thành lý do bỏ cả hệ thống, cũng không thưởng như đã đạt. Khi trượt, hãy làm ba việc. Thứ nhất, ghi lại vì sao trượt: mốc đặt quá lớn, có việc khác chen vào, hay mình chưa bắt đầu đúng lúc. Thứ hai, chia mốc đó thành hai mốc nhỏ hơn với hạn mới, không gộp vào mốc sau. Thứ ba, giữ nguyên phần thưởng cho mốc cũ, nó vẫn đợi bạn ở đó.
Thư trượt mốc xử lý số liệu hai tuần vì phải đi thực địa thêm một đợt. Cô không tự thưởng buổi đi dạo như đã định, nhưng cũng không tự trách. Cô chia mốc thành hai phần nhỏ và đạt cả hai trong mười ngày tiếp theo. Buổi đi dạo đến muộn hơn, nhưng cô kể nó vui hơn hẳn vì biết rõ mình đã làm xong thứ gì. Đó chính là điều khác biệt giữa thưởng trước và thưởng sau: cùng một món, nhưng chỉ món đến sau mới mang theo cảm giác xứng đáng.
Câu hỏi thường gặp
Mua dụng cụ mới trước khi bắt đầu có phải lúc nào cũng sai?
Không. Món thật sự cần để làm được việc thì nên mua ngay, chọn loại đủ dùng. Chỉ những món làm việc dễ chịu hơn nhưng không bắt buộc mới nên để làm phần thưởng sau một mốc cụ thể.
Mốc tự thưởng nên cách nhau bao lâu?
Thường từ vài ngày tới hai tuần là vừa. Mốc xa hơn mất sức kéo và dễ khiến bạn thưởng trước. Với việc rất lớn, chia thành nhiều mốc nhỏ, mỗi mốc là một kết quả kiểm được.
Chưa đạt mốc mà đã rất cố gắng thì có nên tự thưởng không?
Nên đối xử tử tế với mình bằng nghỉ ngơi, ngủ đủ, nhưng giữ phần thưởng đã gắn với mốc cho tới khi đạt thật. Nếu thưởng cả khi chưa đạt, phần thưởng mất sức kéo cho các mốc sau.
Phần thưởng nên lớn cỡ nào so với mốc?
Mốc nhỏ thưởng nhỏ, như một bữa ăn ngoài; mốc lớn thưởng lớn hơn, như một món đã để dành vài tuần. Món lớn nhất để cho mốc cuối. Tất cả vẫn phải nằm trong quỹ tự thưởng bạn đã định.
Có nên kể với bạn bè về kế hoạch và phần thưởng không?
Kể để có người nhắc thì có ích, nhưng tránh kể để được khen trước. Lời khen cho ý định có thể làm giảm động lực. Kể kết quả sau khi đạt mốc thường có lợi hơn kể kế hoạch.