Quỹ tự thưởng sức khoẻ là một khoản nhỏ theo tỷ lệ thu nhập, thường khoảng hai đến ba phần trăm mỗi tháng, chia thành ba ngăn — vận động, nghỉ ngơi, giấc ngủ — và đi kèm một lịch mười hai tháng ghi trước món nào sẽ mua vào lúc nào. Quỹ có tên và có lịch thì những món như đôi giày chạy, buổi xoa bóp hay rèm cản sáng thành phần thưởng có kế hoạch, không còn là khoản chi bất chợt làm hụt tiền cuối tháng.
Quỹ này không thay cho tiền khám chữa bệnh, bảo hiểm hay tiền ăn uống hằng ngày; những khoản đó là chi tiêu thiết yếu, nằm ở phần khác của ngân sách. Quỹ tự thưởng chỉ dành cho những thứ làm cuộc sống khoẻ và dễ chịu hơn mà bạn có quyền chọn.
Khoa, Nhi và ba chiếc phong bì
Khoa làm kỹ thuật viên bảo trì máy lạnh, Nhi làm nhân viên hành chính ở Cần Thơ, hai vợ chồng có một con gái hai tuổi. Năm trước, tiền cho sức khoẻ của hai người cứ rơi vãi: tháng này Khoa mua đôi giày đá bóng, tháng sau Nhi đóng gói tập ba tháng rồi bỏ dở, có tháng đi xoa bóp hai lần vì quá mệt. Cuối năm ngồi cộng lại, khoản này không nhỏ, mà chẳng ai nhớ món nào thật sự đáng.
Năm nay hai người làm khác: mỗi tháng tách hai phần trăm tổng thu nhập vào ba chiếc phong bì ghi tên vận động, nghỉ ngơi, giấc ngủ. Khoản trích đi ra ngay hôm nhận lương, trước khi tiêu những thứ khác. Mỗi ngăn có một danh sách món muốn có, xếp theo tháng. Sau sáu tháng, Nhi có đôi giày đi bộ tốt, Khoa có bộ dây kháng lực và thanh xà, phòng ngủ có rèm cản sáng, và mỗi người được hai buổi nghỉ trọn một mình. Tổng tiền còn ít hơn năm trước. Nhi nói điều khác biệt lớn nhất là không còn cãi nhau xem món này có đáng không, vì câu đó đã được trả lời từ lúc viết danh sách.
Quỹ nên lớn bao nhiêu: mức gợi ý theo hoàn cảnh
Mức dưới đây tính theo phần trăm thu nhập sau khi đã trừ tiền nhà, tiền ăn và tiền để dành bắt buộc. Nếu tháng nào chưa đủ những khoản đó, quỹ tự thưởng tháng đó bằng không, và điều đó không sao.
| Hoàn cảnh | Tỷ lệ gợi ý | Ghi chú |
|---|---|---|
| Sinh viên, thu nhập làm thêm | Khoảng 1 phần trăm, hoặc một khoản cố định cỡ một bữa ăn ngoài | Ưu tiên niềm vui gần như không tốn tiền: đi bộ, chạy, tập ở nhà |
| Người mới đi làm, sống một mình | Khoảng 2 đến 3 phần trăm | Đủ cho một món tầng vừa mỗi quý |
| Vợ chồng có con nhỏ | Khoảng 2 phần trăm tổng thu nhập hai người | Chia đều cho hai người, thêm khoản nghỉ ngơi để đổi ca trông con |
| Thu nhập không đều, làm tự do | Tính theo phần trăm của tháng thực nhận, không theo trung bình | Tháng thu thấp thì trích ít hoặc không trích |
| Người về hưu | Khoảng 2 phần trăm lương hưu hoặc khoản con cái gửi | Ưu tiên đồ đi bộ, lớp tập nhóm, đồ cho giấc ngủ |
Tỷ lệ nhỏ là cố ý. Quỹ nhỏ mà đều tháng nào cũng có thì bền hơn quỹ lớn bị bỏ sau hai tháng vì thấy hụt. Khi đã giữ đều sáu tháng, mới cân nhắc tăng thêm nửa phần trăm. Nếu chưa biết thu nhập sau các khoản bắt buộc của mình là bao nhiêu, ghi chép mọi khoản chi trong hai tháng trước rồi hẵng lập quỹ; quỹ đặt trên con số đoán thường hụt ngay tháng đầu.
Ba ngăn và cách chia
Ngăn vận động, khoảng một nửa quỹ. Đồ tập, giày, xe đạp, gói tập, khoá học bơi, vé vào các bể bơi hay sân thể thao. Đây là ngăn có nhiều món lớn nhất nên cần phần lớn nhất và hay phải để dành nhiều tháng.
Ngăn nghỉ ngơi, khoảng một phần tư. Buổi xoa bóp thư giãn, một chuyến đi bộ ngoại ô cuối tuần, tiền người trông con để có nửa buổi trống, một buổi ngồi quán yên tĩnh. Ngăn này hay bị coi nhẹ nhưng là ngăn giữ cho người lớn trong nhà không cạn sức.
Ngăn giấc ngủ, khoảng một phần tư. Rèm, gối, ga thoáng, nút tai, bịt mắt, để dành cho nệm khi đến lúc. Ngăn này thường dư vài tháng rồi dùng một lần cho món lớn.
Chuyển tiền giữa các ngăn được, nhưng ghi lại. Tháng nào ngăn nghỉ ngơi không dùng, có thể chuyển sang ngăn vận động để mua sớm món đang chờ. Ghi một dòng để cuối năm biết tiền thật sự đã đi về đâu.
Tiền dư cuối năm không phải tiêu cho hết. Dư thì giữ sang năm sau, hoặc dồn vào một món lớn đã chờ lâu. Tiêu cho hết chỉ vì sợ phí là cái bẫy làm quỹ thành thói quen mua sắm.
Lịch mười hai tháng mẫu của Khoa và Nhi
Lịch ghi trước giúp mỗi món có ngày của nó, không bị mua vội khi thấy giảm giá. Bạn có thể sao chép khung này và điền món của mình.
| Tháng | Vận động | Nghỉ ngơi | Giấc ngủ |
|---|---|---|---|
| 1 – 2 | Để dành | Mỗi người nửa buổi trống, đổi ca trông con | Rèm cản sáng phòng ngủ |
| 3 | Giày đi bộ cho Nhi | Để dành | Để dành |
| 4 – 5 | Dây kháng lực và thanh xà cho Khoa | Buổi xoa bóp cho Nhi | Để dành |
| 6 | Để dành | Chuyến đi bộ ngoại ô cả nhà | Gối mới cho hai người |
| 7 – 9 | Để dành cho khoá học bơi của Khoa | Buổi xoa bóp cho Khoa | Để dành |
| 10 | Khoá học bơi | Để dành | Để dành |
| 11 – 12 | Để dành | Mỗi người một buổi nghỉ trọn cuối năm | Xem lại nệm: thay hay dùng tiếp |
Ô ghi để dành không phải ô trống: đó là tháng tiền được giữ lại cho món sau. Khi một món phải dời vì tháng đó eo hẹp, cả hàng dịch sang phải một tháng, không ai phải thấy có lỗi.
Những khoản không đưa vào quỹ tự thưởng
Giữ quỹ đúng nghĩa phần thưởng bằng cách loại ra những khoản sau. Chúng hoặc là chi tiêu thiết yếu, hoặc không nên chi.
- Khám bệnh, xét nghiệm, thuốc men: chi tiêu thiết yếu, luôn ưu tiên trước mọi phần thưởng, nằm ở phần ngân sách khác.
- Bảo hiểm y tế, bảo hiểm sức khoẻ: tương tự, không lấy từ quỹ thưởng.
- Sản phẩm hứa công dụng chữa bệnh, giảm cân, tăng sức đề kháng: không đáng tiền thưởng; có vấn đề sức khoẻ thì hỏi bác sĩ.
- Dịch vụ làm đẹp xâm lấn: nằm ngoài phạm vi nghỉ ngơi và vận động.
- Đồ uống có cồn, thuốc lá làm phần thưởng: đi ngược mục đích của quỹ.
- Bất cứ thứ gì phải trả dần hay mua bằng thẻ tín dụng: quỹ chỉ chi tiền đã có.
Khi có người rủ mua một sản phẩm sức khoẻ mới với lời hứa hấp dẫn, câu trả lời mẫu: "Quỹ của mình chỉ dành cho đồ tập và nghỉ ngơi thôi, món đó không nằm trong danh sách." Có một danh sách rõ ràng giúp từ chối nhẹ nhàng mà không phải giải thích dài. Với người lớn tuổi trong nhà hay được mời mua các sản phẩm kiểu này ở những buổi giới thiệu tặng quà, nói chuyện trước về danh sách của quỹ cũng là một cách giúp họ có sẵn câu để từ chối, khỏi ngại với người mời.
Tháng eo hẹp và thu nhập không đều
Có những tháng con ốm, xe hỏng, hoặc thu nhập tự do rớt mạnh. Tháng đó trích bằng không là đúng, không phải thất bại. Quỹ tự thưởng là phần cuối cùng trong ngân sách, không bao giờ giành tiền của tiền nhà, tiền ăn hay tiền khám bệnh. Nhưng cũng đừng xoá luôn lịch: chỉ dời các món sang tháng sau, và giữ lại những phần thưởng không tốn tiền trong ngăn nghỉ ngơi — nửa buổi trống, buổi đi bộ chiều.
Người có thu nhập không đều nên tính quỹ theo tháng thực nhận. Tháng thu cao, trích đúng tỷ lệ, có thể trích thêm một chút để bù tháng thấp; tháng thu thấp, trích ít hoặc không trích. Cách này khác với việc đặt một khoản cố định: khoản cố định rất dễ thành áp lực vào tháng thu thấp, và áp lực là thứ làm người ta bỏ cả quỹ lẫn thói quen vận động.
Một mẹo nhỏ cho tháng eo hẹp: giữ lại một khoản tượng trưng, dù chỉ bằng một ly nước, và bỏ vào phong bì như thường lệ. Số tiền không đáng kể, nhưng thói quen trích quỹ không bị đứt, và tháng sau quay lại tỷ lệ cũ dễ hơn nhiều so với bắt đầu lại từ đầu.
Tự kiểm cuối năm trong ba mươi phút
Cuối năm, ngồi cùng người trong nhà nếu quỹ là của chung, mở sổ ghi chép hay ba chiếc phong bì ra.
- Liệt kê mọi món đã chi từ quỹ, kèm tháng.
- Với mỗi món, chấm một trong ba mức: dùng thường xuyên, thỉnh thoảng, hầu như không dùng.
- Đếm số món hầu như không dùng; nếu quá một phần năm, xem lại cách chọn món trong ngăn đó.
- Hỏi mỗi người một câu: phần thưởng nào trong năm làm mình thấy khoẻ hoặc dễ chịu nhất.
- Điều chỉnh tỷ lệ giữa ba ngăn cho năm sau theo câu trả lời, không theo thói quen.
- Viết lịch mười hai tháng mới, bắt đầu bằng món nhỏ trong tháng đầu để quỹ có đà.
Khoa và Nhi phát hiện ngăn nghỉ ngơi là ngăn cả hai nhớ nhiều nhất, dù tốn ít nhất. Năm sau họ tăng ngăn đó lên một phần ba, giảm bớt ngăn vận động vì đồ tập đã đủ dùng. Quỹ không cần cố định mãi; nó chỉ cần được nhìn lại mỗi năm một lần. Nếu bạn lập quỹ một mình, buổi tự kiểm vẫn nên làm như có người cùng ngồi: viết câu trả lời ra giấy thay vì chỉ nghĩ trong đầu, vì chữ viết khó tự lừa mình hơn.
Câu hỏi thường gặp
Quỹ tự thưởng cho sức khoẻ nên bao nhiêu phần trăm thu nhập?
Thường khoảng hai đến ba phần trăm thu nhập sau khi đã trừ tiền nhà, tiền ăn và tiền để dành bắt buộc. Sinh viên hay người thu nhập thấp có thể bắt đầu với một khoản cố định nhỏ cỡ một bữa ăn ngoài.
Tiền khám bệnh có lấy từ quỹ tự thưởng được không?
Không nên. Khám chữa bệnh, thuốc men và bảo hiểm là chi tiêu thiết yếu, luôn ưu tiên trước và nằm ở phần ngân sách khác. Quỹ tự thưởng chỉ dành cho những thứ bạn có quyền chọn.
Chia quỹ sức khoẻ thành mấy phần là hợp lý?
Ba ngăn dễ theo dõi: vận động khoảng một nửa, nghỉ ngơi khoảng một phần tư, giấc ngủ khoảng một phần tư. Có thể chuyển tiền giữa các ngăn, miễn ghi lại để cuối năm biết tiền đi về đâu.
Thu nhập không đều thì lập quỹ tự thưởng thế nào?
Tính theo phần trăm của số tiền thực nhận mỗi tháng thay vì một khoản cố định. Tháng thu cao trích đủ, tháng thu thấp trích ít hoặc không trích và dời các món trong lịch sang tháng sau.
Cuối năm quỹ còn dư thì nên làm gì?
Không cần tiêu cho hết. Giữ sang năm sau hoặc dồn vào một món lớn đã chờ lâu như xe đạp hay nệm. Tiêu cho hết chỉ vì sợ phí dễ biến quỹ thành thói quen mua sắm.
Vợ chồng có nên lập quỹ tự thưởng sức khoẻ chung không?
Lập chung giúp chia công bằng và lên lịch cho cả nhà, nhất là khi có con nhỏ cần đổi ca nghỉ ngơi. Mỗi người nên có món riêng trong lịch, và cuối năm cùng nhau nhìn lại.